Nhiều người thức dậy vào một buổi sáng và bàng hoàng phát hiện trên da đầu xuất hiện một vài mảng trống trơn, tròn nhẵn như đồng xu mà không hề có dấu hiệu ngứa ngáy hay báo trước. Tình trạng rụng tóc từng mảng này không chỉ ảnh hưởng nặng nề đến tâm lý và diện mạo mà còn khiến người bệnh loay hoay tìm kiếm đủ mọi phương pháp chữa trị. Giữa vô số lời truyền tai về các loại thực phẩm chức năng, việc bổ sung vitamin D thường được nhắc đến như một cứu cánh giúp kích thích tóc mọc trở lại nhanh chóng.
Bổ sung vitamin D có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng rụng tóc từng mảng ở những người thực sự bị thiếu hụt vi chất này, nhưng không phải là phương pháp chữa khỏi hoàn toàn cho tất cả mọi trường hợp [1], [2]. Nghiên cứu y khoa cho thấy rụng tóc từng mảng có mối liên hệ chặt chẽ với tình trạng suy giảm nồng độ vitamin D trong huyết thanh và sự suy giảm hoạt tính của thụ thể vitamin D tại nang tóc [3], [4]. Tuy nhiên, việc tự ý uống bổ sung liều cao mà không có sự kiểm tra y tế khó lòng mang lại kết quả thần kỳ như mong đợi, thậm chí còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe [1].
Rụng tóc từng mảng dưới góc nhìn y học
Rụng tóc từng mảng (alopecia areata) là một dạng rụng tóc không để lại sẹo, có đặc điểm xuất hiện các vùng mất tóc hình tròn hoặc oval khu trú trên da đầu hoặc các vùng lông khác của cơ thể [5], [2]. Bệnh lý này ước tính ảnh hưởng đến khoảng 2% dân số nói chung và có thể khởi phát ở bất kỳ độ tuổi nào [2]. Dù nguyên nhân chính xác vẫn đang tiếp tục được làm sáng tỏ, y học hiện đại xác định đây là một rối loạn tự miễn [4], [2].
Ở người bình thường, nang tóc được bảo vệ bởi một cơ chế đặc biệt gọi là "đặc quyền miễn dịch", ngăn không cho hệ miễn dịch tấn công chính các tế bào nang tóc [6], [2]. Tuy nhiên, ở bệnh nhân rụng tóc từng mảng, hàng rào bảo vệ này bị phá vỡ, khiến các tế bào lympho T tự phản ứng và tế bào miễn dịch khác thâm nhập, bao vây phần dưới của nang tóc đang phát triển và làm gián đoạn chu kỳ sinh trưởng của tóc [4], [2]. Bệnh thường có diễn tiến mạn tính, hay tái phát và chưa có biện pháp phòng ngừa triệt để hay chữa dứt điểm hoàn toàn [3].
Vai trò cốt lõi của thụ thể vitamin D trong chu kỳ nang tóc
Từ lâu, vitamin D đã được biết đến với vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng canxi và phospho, tăng hấp thu khoáng chất ở ruột, giảm đào thải qua thận và khoáng hóa xương [1], [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng vitamin D thực chất hoạt động như một loại hormone điều hòa miễn dịch và cân bằng nội môi của làn da [1], [3]. Dạng hoạt động của vitamin D là 1,25-dihydroxyvitamin D3 sẽ liên kết với thụ thể vitamin D (VDR) nằm trong nhân tế bào đích để điều hòa hoạt động của các gene đáp ứng [3].
Thụ thể vitamin D (VDR) đóng vai trò trung tâm đặc biệt quan trọng trong sự phát triển bình thường của chu kỳ sợi tóc [5], [3]. VDR được biểu hiện rất mạnh tại các cấu trúc then chốt của nang tóc, bao gồm các tế bào nhú bì và tế bào sừng biểu bì [3], [7]. Sự hiện diện của VDR trong tế bào sừng là điều kiện bắt buộc để duy trì chu kỳ bình thường của nang tóc [3], [4]. Khi cơ thể thiếu hụt VDR hoặc có đột biến gen VDR, quá trình biệt hóa của tế bào biểu bì và sự tăng trưởng của nang tóc sẽ bị suy giảm rõ rệt [3]. Các quan sát lâm sàng ghi nhận những bệnh nhân mắc chứng còi xương kháng vitamin D di truyền tuýp II hoặc chuột biến đổi gen bị bất hoạt VDR đều biểu hiện tình trạng rụng tóc nghiêm trọng [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về sinh học phân tử chỉ ra rằng sự sụt giảm biểu hiện của VDR có liên quan trực tiếp đến con đường truyền tín hiệu Wnt/beta-catenin [7]. Tại các vùng tổn thương rụng tóc từng mảng hoặc rụng tóc toàn phần, tín hiệu Wnt/beta-catenin và nồng độ thụ thể VDR đều bị suy giảm đáng kể so với vùng da lành lặn [7]. Sự ức chế trục tín hiệu VDR và Wnt/beta-catenin làm kìm hãm quá trình tăng sinh và biệt hóa của các tế bào sừng nang tóc, khiến sợi tóc không thể duy trì được giai đoạn tăng trưởng bình thường [7].
Các nghiên cứu nói gì về nồng độ vitamin D ở bệnh nhân rụng tóc
Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã tìm cách đo lường nồng độ vitamin D trong máu để xác định xem liệu có mối liên hệ trực tiếp giữa tình trạng thiếu hụt vi chất này với nguy cơ bùng phát bệnh rụng tóc hay không [1], [4]. Hầu hết các dữ liệu tổng hợp đều ghi nhận nồng độ 25-hydroxyvitamin D huyết thanh suy giảm đáng kể ở những người mắc các dạng rụng tóc không sẹo nói chung và rụng tóc từng mảng nói riêng [1].
Một nghiên cứu cắt ngang tại bệnh viện công bố năm 2017 đã so sánh 50 bệnh nhân được chẩn đoán rụng tóc từng mảng bằng lâm sàng và soi da với 35 người khỏe mạnh cùng độ tuổi và giới tính vào mùa hè [4]. Kết quả phân tích hóa phát quang cho thấy nồng độ 25-hydroxyvitamin D trung bình ở nhóm rụng tóc từng mảng chỉ đạt 16,6 ± 5,9 ng/ml, thấp hơn rất nhiều so với mức 40,5 ± 5,7 ng/ml ở nhóm đối chứng khỏe mạnh [4]. Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu phát hiện ra mối tương quan nghịch rõ rệt giữa nồng độ vitamin D với mức độ nghiêm trọng của bệnh (r = -0,730) cũng như số lượng mảng rụng tóc (r = -0,670) [4]. Điều này gợi ý rằng lượng vitamin D trong máu càng thấp thì diện tích và mức độ rụng tóc càng nặng nề [4].
Tuy vậy, bức tranh khoa học không hoàn toàn đồng nhất ở mọi quần thể dân cư. Một nghiên cứu cắt ngang khác thực hiện năm 2021 tại một bệnh viện tuyến cuối ở Philippines trên 29 bệnh nhân rụng tóc từng mảng và 29 người khỏe mạnh lại cho thấy nồng độ vitamin D trung bình giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (24,41 ± 6,87 ng/ml ở nhóm bệnh so với 24,68 ± 6,68 ng/ml ở nhóm chứng) [6]. Mặc dù tỷ lệ người bị thiếu hụt vitamin D (dưới 20 ng/ml) ở nhóm rụng tóc có xu hướng cao hơn gấp đôi nhóm chứng (34,4% so với 17,2%), sự chênh lệch này chưa đạt độ tin cậy thống kê [6]. Các tác giả giải thích hạn chế của nghiên cứu là cỡ mẫu còn nhỏ và phần lớn đối tượng tham gia chỉ mắc bệnh ở mức độ nhẹ [6].
Tiềm năng trị liệu từ vitamin D và chất tương tự
Mối liên hệ giữa vitamin D và hệ miễn dịch mở ra nhiều triển vọng trong việc hỗ trợ điều trị rụng tóc từng mảng [1], [2]. Vitamin D có khả năng điều hòa miễn dịch bẩm sinh và thích ứng của da, kích thích bạch cầu đơn nhân biệt hóa thành đại thực bào, đồng thời điều hòa hoạt động của các tế bào lympho T và các cytokine gây viêm [1], [3], [2]. Nhờ khả năng ức chế các phản ứng tự miễn sai lệch, việc bổ sung vitamin D được xem là một lựa chọn tiềm năng cho bệnh nhân rụng tóc [1], [4].
Bên cạnh đường uống, việc sử dụng các hoạt chất tương tự vitamin D dạng bôi ngoài da cũng cho thấy những kết quả tích cực bước đầu [5], [3]. Một báo cáo lâm sàng năm 2012 đã ghi nhận trường hợp một bé trai 7 tuổi bị rụng tóc từng mảng kèm suy giảm biểu hiện VDR đã hồi phục mọc tóc trở lại sau khi được điều trị bằng calcipotriol bôi tại chỗ – một chất đồng vận vitamin D mạnh [3]. Calcipotriol giúp điều hòa sự tăng sinh, biệt hóa của tế bào sừng và kiểm soát các cytokine gây viêm tại chỗ mà không làm xáo trộn chuyển hóa canxi toàn thân [3].
Ngoài ra, các tài liệu y khoa tổng quan cũng ghi nhận việc sử dụng vitamin D bôi ngoài da đơn độc hoặc phối hợp cùng thuốc bôi corticosteroid có thể đem lại tín hiệu điều trị khả quan đối với rụng tóc từng mảng và hạn chế teo nang tóc [5], [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng phần lớn các bằng chứng hiện tại mới dừng lại ở các nghiên cứu quan sát, báo cáo ca hoặc thử nghiệm trên động vật, rất cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với quy mô lớn hơn để xác lập phác đồ chuẩn [5], [1], [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi bổ sung vitamin D
Hiểu lầm thường gặp nhất là suy nghĩ cứ rụng tóc từng mảng thì uống vitamin D liều thật cao là tóc sẽ mọc lại bình thường. Thực tế, rụng tóc từng mảng là bệnh lý tự miễn phức tạp chịu sự tác động của nhiều yếu tố như gene di truyền, căng thẳng và rối loạn miễn dịch [3], [2]. Bổ sung vitamin D chỉ thực sự đem lại giá trị hỗ trợ rõ nét nếu cơ thể người bệnh đang bị thiếu hụt vi chất này; việc uống quá nhiều khi nồng độ trong máu đã đủ sẽ không giúp tóc mọc nhanh hơn [1], [6].
Một ngộ nhận khác là đánh đồng mọi loại rụng tóc với nhau và tự ý mua các loại thuốc bôi vitamin D về sử dụng tùy tiện. Rụng tóc có nhiều thể khác nhau như rụng tóc telogen (rụng tóc do stress, sinh nở), rụng tóc do nội tiết androgen hay rụng tóc có sẹo và không sẹo [5], [1]. Mỗi thể bệnh đòi hỏi phác đồ chuyên biệt, và các dạng thuốc bôi chứa dẫn xuất vitamin D như calcipotriol là thuốc kê đơn dùng cho mục đích y tế cụ thể, không phải mỹ phẩm dưỡng tóc thông thường [5], [3].
Ai nên thận trọng trước khi bổ sung vitamin D?
Dù vitamin D rất cần thiết cho cơ thể, việc tự ý bổ sung viên uống liều cao kéo dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do đây là loại vitamin tan trong chất béo, có thể tích lũy trong các mô. Những người mắc bệnh lý tăng canxi máu, tăng canxi niệu, sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm vitamin D mà chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em khi gặp tình trạng rụng tóc từng mảng cần được thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để tìm đúng căn nguyên [3]. Việc sử dụng bất kỳ loại viên uống bổ sung hay thuốc bôi chứa hoạt chất tương tự vitamin D nào trên những đối tượng này đều phải tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn từ nhân viên y tế để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho mẹ và bé [3].
Gợi ý áp dụng thực tế và chăm sóc nang tóc
Để hỗ trợ chu kỳ phát triển của nang tóc một cách an toàn và khoa học, bước đầu tiên người bệnh nên làm là đến bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa da liễu để được thăm khám lâm sàng, soi chân tóc và thực hiện xét nghiệm định lượng 25-hydroxyvitamin D huyết thanh [4], [6]. Dựa trên kết quả đo lường cụ thể, bác sĩ sẽ xác định bạn có thực sự thiếu hụt vi chất này hay không và đưa ra chỉ định liều lượng bổ sung phù hợp nhất [4].
Song song với việc can thiệp y tế, bạn có thể tăng cường tổng hợp vitamin D tự nhiên bằng cách tiếp xúc với ánh nắng mặt trời vào khung giờ thích hợp, đồng thời xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng [1]. Khi sử dụng bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào, hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ, đặc biệt nếu bạn đang điều trị các bệnh lý nền khác hoặc đang dùng thuốc phối hợp [2]. Hãy nhớ rằng việc chăm sóc tóc cần sự kiên nhẫn kết hợp giữa điều trị y khoa chuẩn mực, giảm bớt căng thẳng và lối sống lành mạnh.
