Lạc (đậu phộng) là món ăn quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, nhưng nhiều người có tiền sử sỏi đường tiết niệu lo ngại việc ăn lạc có thể khiến sỏi tái phát. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy các chế phẩm từ đậu phộng, điển hình là bơ đậu phộng, chứa hàm lượng oxalat cao vượt ngưỡng khuyến cáo cho người có tiền sử sỏi canxi oxalat [1]. Do đó, người bị sỏi thận thuộc nhóm này nên hạn chế sử dụng. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu hiện có chủ yếu định lượng trên bơ đậu phộng, chưa có phân tích riêng biệt cho toàn bộ các dạng chế biến của hạt lạc [1].

Hàm lượng oxalat trong bơ đậu phộng qua nghiên cứu

Nghiên cứu công bố năm 2001 phân tích oxalat trong các loại đậu cho thấy bơ đậu phộng chứa tới 197 mg oxalat tổng trong mỗi khẩu phần tiêu chuẩn [1]. Mức oxalat này cao hơn đậu lăng (100 mg/khẩu phần) và tương đương với đậu refried (193 mg/khẩu phần) [1]. Sau khi được hấp thu từ chế độ ăn, oxalat không thể chuyển hóa trong cơ thể mà được thận đào thải qua nước tiểu, nơi chúng liên kết với canxi tạo thành muối không hòa tan và có nguy cơ kết tinh sỏi [1]. Lượng oxalat trong bơ đậu phộng và các loại đậu được thử nghiệm đều vượt quá mức khuyến cáo hiện hành dành cho người từng bị sỏi canxi oxalat [1].

Cơ chế oxalat từ thức ăn gây kết tinh sỏi thận

Khoảng 75% đến 80% sỏi thận trên lâm sàng có thành phần chính là canxi oxalat [2], [3], [4]. Khoảng một nửa lượng oxalat trong nước tiểu có nguồn gốc từ thức ăn, nửa còn lại do gan chuyển hóa nội sinh tỷ lệ thuận với khối lượng cơ nạc [2], [5], [6]. Mặc dù nồng độ sinh lý của oxalat trong nước tiểu chỉ bằng 1/10 đến 1/5 nồng độ canxi, sự gia tăng oxalat niệu lại thúc đẩy độ quá bão hòa canxi oxalat mạnh hơn nhiều so với tăng canxi niệu [6]. Ở người khỏe mạnh không tạo sỏi, tỷ lệ hấp thu oxalat từ thực phẩm vào khoảng 3% đến 8% [6]. Tuy nhiên, một phân nhóm bệnh nhân sỏi thận có tình trạng tăng hấp thu oxalat qua đường tiêu hóa, khiến nồng độ chất này trong nước tiểu tăng vọt [6].

Bằng chứng dịch tễ học về lượng oxalat nạp vào

Phân tích từ ba nghiên cứu đoàn hệ lớn gồm NHS I, NHS II và HPFS cho thấy nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi có mức nạp oxalat cao nhất (trung vị từ 287 đến 328 mg mỗi ngày) tăng từ 21% đến 22% nguy cơ mắc sỏi thận [2]. Đặc biệt, ở nam giới tiêu thụ ít canxi trong chế độ ăn, nguy cơ tương đối tăng lên 1,46 lần [2]. Ngược lại, nghiên cứu không ghi nhận mối liên quan giữa lượng oxalat nạp vào và nguy cơ tạo sỏi ở phụ nữ trẻ [2]. Ngoài ra, canxi trong lòng ruột đóng vai trò quan trọng trong việc liên kết với oxalat từ thức ăn để đào thải qua phân, từ đó làm giảm oxalat niệu [2], [5], [7]. Chế độ ăn nhiều chất béo có thể cạnh tranh liên kết với canxi, làm tăng lượng oxalat tự do được hấp thu vào máu [7].

Điều các nghiên cứu hiện tại chưa biết

Hiện tại, các nghiên cứu chưa công bố hàm lượng oxalat chính xác cho từng phương thức chế biến hạt lạc thông dụng như rang khô, ép dầu hay phơi khô nguyên hạt [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn theo dõi nguy cơ hình thành sỏi thận trực tiếp giữa nhóm ăn lạc thường xuyên và nhóm kiêng hoàn toàn. Ngoài ra, mức độ dao động oxalat giữa các giống lạc và điều kiện đất trồng khác nhau vẫn chưa có dữ liệu đo lường toàn diện [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi dùng lạc?

Người đã từng được chẩn đoán mắc sỏi canxi oxalat hoặc có xét nghiệm tăng oxalat niệu nên hạn chế bơ đậu phộng và các loại hạt giàu oxalat [1], [6]. Nam giới và người lớn tuổi có khẩu phần ăn ít canxi cần kiểm soát chặt chẽ các món ăn nhiều oxalat để tránh tăng nguy cơ tạo sỏi [2]. Người mắc bệnh thận mạn tính cũng cần thận trọng với oxalat và các khoáng chất từ thực phẩm có nguồn gốc thực vật [8].

Cách kiểm soát nguy cơ khi dùng thực phẩm chứa oxalat

Người có cơ địa sỏi thận không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn thực vật mà cần áp dụng chế độ ăn cân bằng [2], [7]. Khi tiêu thụ thực phẩm có oxalat, nên bổ sung lượng canxi vừa phải trong cùng bữa ăn từ sữa hoặc các nguồn khác để tạo phức hợp không tan ngay tại ruột [7]. Uống nhiều nước giúp làm loãng nước tiểu và giảm độ quá bão hòa khoáng chất [7]. Trong chế biến rau củ nói chung, phương pháp luộc có thể làm giảm từ 30% đến 87% oxalat hòa tan do chất này thoát ra nước luộc [3]. Người có bệnh nền đường tiết niệu nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có chế độ ăn phù hợp nhất.