Nhiều người có thói quen mua viên canxi uống mỗi ngày để ngừa loãng xương, sau đó nghe lời khuyên nên uống kèm thêm vitamin D. Sự kết hợp này xuất hiện tràn ngập trong các đơn thuốc và thực phẩm bổ sung, khiến không ít người băn khoăn liệu uống chung có thực sự tăng hiệu quả hay chỉ gây tốn kém không cần thiết.

Thực tế, khoa học chứng minh việc dùng đơn độc một mình canxi thường đem lại rất ít lợi ích, trong khi việc kết hợp canxi cùng vitamin D mang lại lợi ích giảm nguy cơ gãy xương ở mức khiêm tốn [1]. Dù vậy, không phải cứ uống càng nhiều là xương càng chắc khỏe, bởi hiệu quả hấp thu còn phụ thuộc vào liều lượng, tình trạng bệnh lý và sự cân bằng dinh dưỡng trong cơ thể [1, 3].

Cơ chế ruột non hấp thu canxi nhờ vitamin D

Để canxi từ thực phẩm hoặc viên uống đi vào máu và gắn kết vào khung xương, cơ thể cần sự trợ giúp then chốt từ dạng hoạt động của vitamin D là 1,25-dihydroxyvitamin D [3, 6]. Về bản chất sinh học, sự hấp thu canxi tại ruột là mục tiêu tác động chính của dạng vitamin D này [2].

Khi cơ thể thiếu hụt vitamin D trầm trọng, khả năng hấp thu canxi qua đường tiêu hóa sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng cường cận giáp thứ phát và làm mất xương [6, 7]. Hậu quả lâu dài của sự thiếu hụt này là nguy cơ loãng xương, gãy xương và các khuyết tật khoáng hóa xương dẫn tới nhuyễn xương [3, 6]. Ngoài ra, thiếu hụt vitamin D còn gây yếu cơ, làm gia tăng nguy cơ té ngã và gãy xương ở người già [3].

Dù vậy, cơ chế sinh học này đòi hỏi một sự cân bằng tinh tế [2]. Nếu nồng độ vitamin D trong máu quá cao nhưng lượng canxi ăn vào hàng ngày lại thấp, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách tăng hủy xương (tăng tiêu xương) và giảm khoáng hóa xương để duy trì nồng độ canxi ổn định trong huyết thanh [2]. Điều này cho thấy vitamin D không thể phát huy tác dụng bảo vệ xương nếu thiếu đi sự hiện diện tương ứng của canxi [2].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về hiệu quả kết hợp?

Mối liên hệ giữa việc uống bổ sung vitamin D và khả năng hấp thu canxi đã được đánh giá qua nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người cao tuổi:

Một nghiên cứu công bố năm 1977 đã theo dõi sự hấp thu canxi và nồng độ 25-hydroxycholecalciferol (25 OH D) trong huyết thanh ở một nhóm phụ nữ có độ tuổi trung bình 83 tuổi, so sánh với nhóm tình nguyện viên khỏe mạnh có độ tuổi trung bình 35 tuổi [4]. Các đối tượng tham gia được cho uống bổ sung vitamin D3 qua hai đợt, mỗi đợt kéo dài 2 tuần với mức liều lần lượt là 500 IU/ngày và 10.000 IU/ngày [4]. Kết quả ghi nhận nồng độ 25 OH D huyết thanh tăng lên rõ rệt và tương đương ở cả hai nhóm, nhưng khả năng hấp thu canxi ban đầu vốn ở mức bình thường và không thay đổi đáng kể sau khi dùng thuốc [4]. Do đó, các nhà khoa học kết luận không nên tự ý bổ sung vitamin D theo kinh nghiệm trừ khi chứng minh được có sự thiếu hụt trong chế độ ăn hoặc nồng độ máu [4].

Đến năm 1996, một nghiên cứu ngẫu nhiên, làm mù đơn thực hiện trên 46 phụ nữ cao tuổi (độ tuổi trung bình 69 tuổi, dao động từ 64 đến 79 tuổi) có bằng chứng gãy xương đốt sống qua chụp X-quang để so sánh alfacalcidol và vitamin D2 [5]. Nhóm can thiệp dùng alfacalcidol liều 0,25 microgam 2 lần mỗi ngày, nhóm còn lại uống vitamin D2 liều 500-1000 đơn vị mỗi ngày [5]. Sau 3 và 6 tháng, nhóm dùng vitamin D2 tăng nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh (p < 0,001) nhưng nồng độ 1,25-dihydroxyvitamin D không thay đổi đáng kể, đồng thời vitamin D2 hoàn toàn không kích thích được sự hấp thu canxi [5]. Ngược lại, việc điều trị bằng alfacalcidol làm tăng hấp thu canxi sau 3 tháng (p < 0,05), giảm hormone cận giáp và giảm phosphatase kiềm sau 6 tháng (p < 0,05) [5]. Điều này cho thấy ở phụ nữ lớn tuổi có gãy xương đốt sống, sự chuyển hóa vitamin D bị suy giảm hoặc đường ruột bị đề kháng với chất chuyển hóa của vitamin D [5].

Năm 2013, một phân tích hồi quy thực hiện trên 28 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh (độ tuổi trung vị 67 tuổi) nhằm kiểm tra hiệu quả của một công thức hỗn hợp nhằm vượt qua tình trạng ruột kháng vitamin D [6]. Những người tham gia được sử dụng hỗn hợp chứa 500 mg canxi, 300 IU 25-hydroxyvitamin D, 3 g inulin và 40 mg isoflavone đậu nành trong vòng 3 tháng [6]. Kết quả sau 3 tháng ghi nhận sự hấp thu canxi gián tiếp qua nước tiểu 24 giờ tăng 60% (p = 0,00009), hormone tuyến cận giáp giảm 18% (p = 0,02), chất chỉ điểm tạo xương IGF1 tăng 16% (p = 0,01) và chỉ điểm hủy xương telopeptide collagen giảm 17% (p = 0,04), dù nồng độ 25(OH)D huyết thanh không biến đổi [6]. Tác dụng tích cực này được cho là nhờ sự phối hợp thêm của inulin và isoflavone trong việc hỗ trợ chuyển hóa [6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật cũng làm sáng tỏ tầm quan trọng của lượng canxi nền: Nghiên cứu năm 2004 trên 50 chuột cống cái Sprague-Dawley 6 tuần tuổi chia thành 5 nhóm trong thời gian 10 tuần cho thấy, việc bổ sung vitamin D (25 microgam/100 g thức ăn) kích thích hấp thu canxi tại ruột và tăng thải canxi qua nước tiểu ở cả chế độ ăn đủ canxi (0,5%) lẫn ít canxi (0,1%) [7]. Tuy nhiên, ở nhóm chuột ăn ít canxi, bổ sung vitamin D lại làm mở rộng khoang tủy xương và giảm sự tăng trưởng xương xốp [7]. Ngược lại, ở nhóm có chế độ ăn canxi bình thường, bổ sung vitamin D giúp tăng sự bồi đắp xương xốp và xương vỏ theo độ tuổi trưởng thành [7].

Lợi ích thực tế và các giới hạn khoa học

Nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược chứng minh rằng sự phối hợp giữa canxi và vitamin D giúp làm giảm tỷ lệ mắc gãy xương một cách rõ rệt [3]. Ở những bệnh nhân loãng xương đang điều trị bằng nhóm thuốc bisphosphonate, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo cần phải bổ sung canxi và vitamin D đi kèm, trừ khi người bệnh đã có đủ lượng vitamin D dự trữ trong cơ thể [3].

Dù vậy, các bằng chứng cũng chỉ ra giới hạn rõ ràng: việc chỉ uống canxi đơn độc gần như không mang lại lợi ích trong việc ngăn ngừa mất xương hay ngừa gãy xương do loãng xương ở người lớn tuổi [1]. Đồng thời, các bằng chứng về việc bổ sung canxi và vitamin D có gây hại hay có lợi cho hệ tim mạch vẫn còn nhiều điểm mâu thuẫn giữa các thử nghiệm, nguyên nhân bắt nguồn từ sự khác nhau về thiết kế nghiên cứu, cỡ mẫu và lượng canxi nạp vào từ trước [5, 7]. Bổ sung vitamin D ở mức độ khiêm tốn đã được xác nhận an toàn, không mang lại lợi ích tim mạch nhưng cũng không làm tăng nguy cơ tim mạch [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng canxi và vitamin D

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống càng nhiều càng tốt" hoặc dùng liều cực cao để xương mau lành. Các nghiên cứu đã cảnh báo rằng việc bổ sung liều cực cao vitamin D một lần mỗi năm có thể đem lại các tác dụng bất lợi cho người bệnh [3].

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ người già bị loãng xương thì bổ sung vitamin D thông thường (như D2, D3) sẽ lập tức cải thiện được hấp thu canxi. Bằng chứng năm 1996 chứng minh ở những phụ nữ cao tuổi bị gãy xương đốt sống, đường ruột có thể bị đề kháng hoặc chuyển hóa vitamin D bị suy giảm khiến vitamin D2 trở nên mất tác dụng trong việc tăng hấp thu canxi [5]. Ngoài ra, việc bổ sung vitamin D mà bỏ quên lượng canxi cần thiết từ bữa ăn có thể gây phản tác dụng, khiến cơ thể phải tiêu xương để bù nồng độ canxi huyết tương [3, 8].

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Trước hết, những người cao tuổi có nồng độ vitamin D trong máu và khẩu phần ăn đã ở mức bình thường không nên tự ý bổ sung vitamin D theo cảm tính nếu chưa có chẩn đoán thiếu hụt rõ ràng từ cơ sở y tế [4]. Việc bổ sung tùy tiện không mang lại sự cải thiện về hấp thu canxi [4].

Phụ nữ cao tuổi đã từng bị gãy xương đốt sống hoặc mắc bệnh loãng xương nặng cần được bác sĩ thăm khám kỹ lưỡng, bởi cơ thể họ có thể không đáp ứng với dạng vitamin D thông thường mà cần dùng các chế phẩm chuyển hóa hoạt tính như alfacalcidol [5]. Những bệnh nhân có bệnh lý nền về tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị xương khớp cũng phải tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [5, 6].

Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày

Hầu hết các hướng dẫn điều trị hiện nay khuyến nghị duy trì tổng lượng canxi nạp vào cơ thể ở mức tối đa 1.200 mg mỗi ngày, và nguồn canxi này nên được ưu tiên hấp thu trực tiếp qua thực phẩm hàng ngày thay vì dựa hoàn toàn vào viên uống [8]. Nguồn canxi tự nhiên đến từ sữa, sữa chua, các loại đậu, rau lá xanh sẫm và cá nhỏ ăn được cả xương.

Mức khuyến nghị bổ sung vitamin D giữa các tổ chức y tế có sự khác nhau, nhưng việc bổ sung ở mức vừa phải đã được chứng minh là an toàn đối với sức khỏe [8]. Vitamin D có thể tổng hợp qua việc tiếp xúc hợp lý với ánh nắng mặt trời hoặc nạp từ thức ăn như cá béo, lòng đỏ trứng [2]. Khi chế biến bữa ăn, cần cân đối đủ dưỡng chất vì sự thiếu hụt canxi trong khẩu phần ăn sẽ khiến vitamin D kích hoạt quá trình rút canxi từ xương [3, 8].

Bổ sung vitamin D đi kèm canxi là giải pháp khoa học giúp tăng cường khả năng hấp thu tại ruột non và giảm tỷ lệ gãy xương [3, 6]. Tuy nhiên, giải pháp tối ưu nhất cho hệ xương vẫn là ưu tiên chế độ ăn giàu canxi tự nhiên phối hợp tắm nắng điều độ. Mọi quyết định sử dụng thuốc hoặc viên bổ sung liều cao đều cần dựa trên xét nghiệm y khoa và có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.