Nhiều người có thói quen cắt viên nang vitamin E để lấy tinh chất dầu bôi trực tiếp lên các vết thương mới lành hoặc vết sẹo phẫu thuật với hy vọng làm mờ sẹo nhanh chóng. Phương pháp truyền tai này phổ biến đến mức không ít người xem đây là bước chăm sóc da bắt buộc sau tổn thương. Tuy nhiên, liệu việc thoa vitamin E tại chỗ có thực sự mang lại hiệu quả thần kỳ như lời đồn, hay chỉ là một liệu pháp thiếu căn cứ khoa học?
Các nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra rằng việc bôi vitamin E đơn thuần không giúp làm mờ sẹo rõ rệt như nhiều người lầm tưởng [1], [2]. Đáng lo ngại hơn, thói quen này còn tiềm ẩn nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc dị ứng, ngứa ngáy và khiến tình trạng sẹo trở nên tồi tệ hơn [1], [2].
Kỳ vọng chống oxy hóa và cơ chế phục hồi da
Trong sinh học da liễu, vitamin E là thuật ngữ chung chỉ một nhóm các dẫn xuất tocol và tocotrienol [1]. Đây được xác định là chất chống oxy hóa tan trong lipid chủ yếu tồn tại tự nhiên bên trong cấu trúc da [1], [3]. Nhờ đặc tính bảo vệ màng tế bào trước tác hại của các gốc tự do, vitamin E đã được đưa vào thử nghiệm nhằm điều trị cho hầu hết mọi loại tổn thương da [1].
Về mặt lý thuyết, quá trình liền vết thương bình thường trải qua nhiều giai đoạn phức tạp từ cầm máu, viêm, tăng sinh cho đến tái tạo mô liên kết. Khi da bị rách hoặc sau phẫu thuật, các phản ứng viêm giải phóng nhiều gốc tự do gây tổn hại mô xung quanh. Nhiều quan niệm dân gian cho rằng bổ sung chất chống oxy hóa trực tiếp lên bề mặt sẽ dập tắt phản ứng viêm quá mức và hỗ trợ da tái tạo phẳng mịn [1].
Dù vậy, sinh lý học của quá trình hình thành sẹo phức tạp hơn rất nhiều so với phản ứng oxy hóa đơn thuần. Sự hình thành sẹo lồi hay sẹo phì đại phụ thuộc vào sự tăng sinh nguyên bào sợi và mất cân bằng trong việc tổng hợp collagen. Do đó, việc can thiệp bằng một chất chống oxy hóa bôi ngoài khó có thể làm thay đổi cục diện cấu trúc của mô sẹo xơ hóa bên dưới lớp biểu bì.
Bằng chứng khoa học: Những thử nghiệm lâm sàng đối chứng
Để xác minh các báo cáo truyền miệng về việc vitamin E giúp vết thương mau lành và cải thiện thẩm mỹ vết sẹo, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nghiêm ngặt [1]. Một nghiên cứu mù đôi công bố năm 1999 đã theo dõi 15 bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật cắt bỏ ung thư da, vết mổ đều được đóng 2 lớp [1]. Vết sẹo của mỗi bệnh nhân được chia ngẫu nhiên làm hai phần A và B để bôi thuốc mỡ Aquaphor thông thường hoặc Aquaphor có trộn vitamin E ngày 2 lần trong 4 tuần [1].
Bác sĩ và bệnh nhân đã đánh giá độc lập về mặt thẩm mỹ vào các tuần thứ 1, 4 và 12, đồng thời một chuyên gia thứ ba xem xét hình ảnh chụp lại [1]. Kết quả thử nghiệm cho thấy việc bôi vitamin E không hề giúp cải thiện vẻ ngoài của sẹo sau mổ [1]. Thậm chí, nhóm tác giả kết luận việc thoa ngoài này không có lợi ích thẩm mỹ và có thể gây bất lợi cho kết quả hồi phục của sẹo [1].
Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu năm 1986 cũng ghi nhận kết quả thất vọng tương tự trên 159 thủ thuật phẫu thuật giải phóng co rút sau bỏng ở nếp kẽ ngón tay, nách hoặc cổ [4]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để điều trị trong 4 tháng bằng steroid bôi ngoài (Aristocort A), vitamin E bôi ngoài hoặc kem nền và theo dõi suốt 1 năm [4]. Các nhà nghiên cứu quan sát phạm vi vận động, độ dày sẹo, kích thước mảnh ghép và thẩm mỹ tổng thể nhưng không tìm thấy bất kỳ lợi ích nào từ vitamin E hay steroid [4]. Các mảnh ghép sau phẫu thuật ban đầu đều co rút rồi phát triển lớn hơn khoảng 20% so với kích thước ban đầu sau một năm theo dõi [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2016 tổng hợp các cơ sở dữ liệu Cochrane, Medline và PubMed theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Phẫu thuật Tạo hình Hoa Kỳ nhằm phân tích kỹ lưỡng y văn [2]. Trong số 6 nghiên cứu tiến cứu đủ tiêu chuẩn, có 3 nghiên cứu ghi nhận không có sự cải thiện đáng kể nào ở vết sẹo khi dùng vitamin E đơn trị liệu [2]. Ba nghiên cứu còn lại ghi nhận cải thiện gồm một nghiên cứu dùng vitamin E đơn trị liệu ở trẻ em da trắng và hai nghiên cứu dùng vitamin E trong liệu pháp phối hợp ở người lớn [2]. Tổng quan này kết luận hiện vẫn chưa có đủ bằng chứng để chứng minh cho việc sử dụng rộng rãi vitamin E đơn độc trong điều trị sẹo [2].
Một đánh giá y khoa công bố năm 2006 dành cho trẻ em cũng khẳng định các bằng chứng y văn hiện tại không ủng hộ nhận định bôi kem vitamin E giúp giảm sẹo [3]. Các chuyên gia nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu quy chuẩn trước khi phương pháp này có thể trở thành một phác đồ chăm sóc chuẩn mực [3].
Nguy cơ viêm da tiếp xúc và biến chứng khó lường
Không chỉ dừng lại ở việc thiếu hiệu quả làm mờ sẹo, vitamin E bôi ngoài còn được ghi nhận là một chất dễ gây kích ứng và phản ứng dị ứng tại chỗ [1], [2]. Ngay trong nghiên cứu năm 1999, việc thoa vitamin E đã dẫn đến tỷ lệ mắc viêm da tiếp xúc rất cao ở các bệnh nhân tham gia thử nghiệm [1].
Trong tổng quan hệ thống năm 2016, hai trong số sáu nghiên cứu được phân tích đã báo cáo các biến cố bất lợi gồm viêm da tiếp xúc, ngứa ngáy và bùng phát phát ban [2]. Tương tự, nghiên cứu trên bệnh nhân bỏng năm 1986 cho thấy tỷ lệ gặp tác dụng phụ lên tới 16,4% ở nhóm sử dụng hoạt chất bôi ngoài, cao hơn đáng kể so với mức 5,9% ở nhóm chỉ dùng chất nền [4]. Phản ứng viêm cục bộ do dị ứng có thể kích thích các tế bào miễn dịch hoạt động mạnh hơn, từ đó vô tình thúc đẩy mô sẹo phát triển dày và sẫm màu hơn.
Nghiêm trọng hơn, y văn từng ghi nhận những phản ứng da toàn thân hoặc tổn thương dạng u hạt phức tạp do chế phẩm này gây ra [5], [6]. Báo cáo năm 1984 đã mô tả hai trường hợp bệnh nhân bôi vitamin E lên mô sẹo và sau đó phát triển phản ứng ban đỏ dạng hồng ban đa dạng toàn thân [6]. Khi thực hiện xét nghiệm áp da với dầu vitamin E, cả hai bệnh nhân này đều cho phản ứng dương tính [6].
Gần đây nhất vào năm 2024, các bác sĩ đã tiếp nhận một bệnh nhân nữ 46 tuổi xuất hiện tổn thương viêm da nghiêm trọng vùng cằm sau khi thoa dầu vitamin E kết hợp dùng cây lăn kim siêu nhỏ [5]. Khám lâm sàng phát hiện một khối sùi, mủn nát khiến các bác sĩ phải sinh thiết khẩn cấp vì nghi ngờ khối u ác tính [5]. Kết quả giải phẫu bệnh cho thấy đây là phản ứng viêm mạn tính với các đặc điểm dạng u hạt vàng chứ không phải ung thư [5]. Bệnh nhân này sau đó phải trải qua 18 tháng tiêm thuốc Kenalog và phẫu thuật cắt bỏ sẹo để cải thiện thẩm mỹ cho khuôn mặt [5].
Phân tích giá trị của các bằng chứng hiện tại
Nhìn nhận một cách khách quan, việc sử dụng vitamin E không phải hoàn toàn vô giá trị trong mọi tình huống thực tế. Tổng quan năm 2016 chỉ ra rằng vitamin E vẫn có thể đem lại một số kết quả tích cực khi được phối hợp trong các công thức đa thành phần ở người lớn, hoặc dùng đơn độc ở một nhóm nhỏ đối tượng cụ thể như trẻ em da trắng [2]. Sự kết hợp này có thể tận dụng khả năng giữ ẩm của tá dược và giảm thiểu nguy cơ kích ứng khi nồng độ được kiểm soát chuẩn xác.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay nằm ở số lượng nghiên cứu đạt chuẩn còn rất khiêm tốn [2], [7]. Một tổng quan hệ thống năm 2020 đánh giá 34 thử nghiệm về các sản phẩm bôi sẹo đã chỉ ra rằng chỉ có một số lượng nghiên cứu rất hạn chế ủng hộ hiệu quả của vitamin E, chiết xuất hành tây tây Allium cepa, trolamine hay băng dán vi kẽ [7]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng đều có cỡ mẫu nhỏ hoặc thời gian theo dõi ngắn, khiến các khuyến cáo điều trị chính thống không thể đưa vitamin E đơn thuần vào danh mục ưu tiên [2], [3], [7].
Trái ngược với vitamin E, các sản phẩm gel silicone và miếng dán silicone lại sở hữu nền tảng chứng cứ khoa học vững chắc hơn rất nhiều [7]. Tổng quan năm 2020 khẳng định có rất nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng chất lượng cao chứng minh silicone cải thiện rõ rệt kết quả thẩm mỹ của sẹo [7]. Đây được coi là phương pháp không xâm lấn hiệu quả hàng đầu hiện nay nhằm ngăn ngừa hình thành sẹo bệnh lý cũng như cải thiện sẹo cũ [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi tự chăm sóc vết sẹo
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người dân là đánh đồng tác dụng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm với khả năng tái tạo da trên cơ thể sống [1]. Nhiều người tin rằng tinh chất càng đậm đặc thì da càng nhanh liền nên thường bẻ viên nang uống để bôi trực tiếp. Dầu bên trong viên uống vitamin E thường có nồng độ rất cao, chứa dung môi béo dày đặc dễ gây bít tắc lỗ chân lông và làm tăng nguy cơ viêm da tiếp xúc [1], [2].
Một sai lầm nguy hiểm khác là kết hợp bôi dầu vitamin E với các biện pháp xâm lấn tự phát tại nhà như lăn kim hay phi kim [5]. Việc tạo các vết thương vi điểm rồi bôi dung dịch dầu không đảm bảo vô trùng rất dễ gây nhiễm trùng sâu và kích hoạt phản ứng tạo u hạt dị vật mạn tính [5]. Khi hàng rào bảo vệ da bị phá vỡ, các chất gây dị ứng trong dầu sẽ thâm nhập sâu vào trung bì, gây ra những biến chứng biến dạng thẩm mỹ nặng nề [5].
Nhiều người cũng cho rằng nếu bôi thấy ngứa ngáy hay đỏ da nhẹ tức là "da đang lên da non và thuốc phát huy tác dụng". Thực tế, ngứa rát, đỏ da hay phát ban là những dấu hiệu điển hình của viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng với sản phẩm [2]. Việc tiếp tục bôi thuốc khi da đang phản ứng sẽ làm tổn thương hàng rào biểu mô và làm sẹo đậm màu, phì đại hơn.
Ai nên đặc biệt thận trọng với vitamin E bôi ngoài?
Những người có tiền sử viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc hoặc làn da nhạy cảm tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại dầu bôi chứa vitamin E [1], [2]. Làn da nhạy cảm có ngưỡng kích ứng thấp và hệ miễn dịch dễ phản ứng quá mức, làm tăng nguy cơ bùng phát phát ban dạng hồng ban hoặc chàm hóa vết thương [6].
Bệnh nhân sau phẫu thuật tạo hình, phẫu thuật cắt bỏ ung thư da hoặc các vết thương ghép da diện rộng cần tránh xa các liệu pháp tự bôi theo lời đồn [1], [4]. Nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh vitamin E không giúp cải thiện vết mổ ung thư hay sẹo ghép da sau bỏng mà chỉ làm tăng tỷ lệ biến cố bất lợi [1], [4]. Bất kỳ chất lạ nào bôi lên vết mổ chưa liền hoàn toàn đều có thể làm chậm quá trình biểu mô hóa.
Người có cơ địa sẹo lồi hoặc sẹo phì đại cũng cần hết sức cẩn trọng. Phản ứng viêm da tiếp xúc do vitamin E bôi ngoài gây ra có thể kích hoạt các cytokin tiền viêm, kích thích nguyên bào sợi sản sinh lượng collagen hỗn loạn [1], [2]. Hậu quả là vết sẹo có thể bị ngứa dữ dội, đỏ ửng và nhô cao hơn so với bình thường.
Giải pháp thực tế để chăm sóc sẹo an toàn
Thay vì đặt niềm tin vào các biện pháp truyền miệng thiếu căn cứ, việc chăm sóc sẹo cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác thực [7]. Khi vết thương còn mới, ưu tiên hàng đầu là giữ cho vết thương sạch sẽ, ẩm vừa phải và tránh nhiễm trùng. Vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ, sau đó băng kín để bảo vệ lớp tế bào non đang hình thành.
Thời điểm can thiệp chống sẹo lý tưởng nhất là ngay sau khi vết thương đã khép miệng hoàn toàn và bong vảy khô. Lúc này, việc sử dụng các sản phẩm chứa gel silicone hoặc miếng dán silicone y tế là giải pháp được y văn khuyến cáo mạnh mẽ [7]. Silicone hoạt động bằng cách tạo lớp màng ngăn mất nước biểu bì, điều hòa nhiệt độ và áp lực vi mô, giúp cân bằng quá trình tổng hợp collagen mà rất ít khi gây kích ứng [7].
Nếu muốn thử nghiệm bất kỳ sản phẩm chăm sóc da nào mới, người dùng nên thực hiện thử nghiệm bôi một lượng nhỏ lên vùng da lành ở mặt trong cẳng tay trong vài ngày để quan sát phản ứng. Luôn che chắn vết sẹo kỹ lưỡng trước ánh nắng mặt trời vì tia cực tím sẽ làm tăng sắc tố melanin, khiến vết sẹo thâm đen lâu dài. Đối với các vết sẹo lớn, co rút hoặc sẹo phì đại phức tạp, người bệnh cần đến khám tại chuyên khoa da liễu hoặc phẫu thuật tạo hình để được tư vấn các biện pháp chuyên sâu như tiêm vi điểm, laser hoặc phẫu thuật chỉnh hình sẹo [5], [4].
Tóm lại, vitamin E bôi ngoài da không phải là liệu pháp trị sẹo thần kỳ và không có đủ cơ sở khoa học để sử dụng phổ biến [2]. Thay vì mạo hiểm với nguy cơ viêm da tiếp xúc, mỗi người nên chủ động lựa chọn những phương pháp đã được kiểm chứng lâm sàng để bảo vệ làn da của mình [1], [7].
