Nhiều người bệnh hen suyễn có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng cải thiện chức năng thở bền vững. Trong số các thảo dược được truyền miệng, bông bông núi thường được nhắc đến như một phương thuốc hỗ trợ điều trị hen phế quản và các cơn co thắt đường thở. Liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học hiện đại xác nhận hay chưa?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh bông bông núi trị được bệnh hen suyễn. Các ghi nhận về tác dụng sinh học chủ yếu dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên mô cơ của động vật, đồng thời cảnh báo rủi ro ngộ độc rất cao.
Bông bông núi trong kinh nghiệm dân gian
Cây bông bông núi có tên khoa học là Calotropis procera, thuộc họ La bố ma (Apocynaceae) [1]. Trong y học bản địa tại nhiều nơi trên thế giới, loài cây này từng được dùng để xử lý vết cắn của rắn, đau nhức cơ thể, động kinh, sốt và cả hen suyễn [1], [2]. Dịch chiết từ các bộ phận cây thường tiết ra chất nhựa màu trắng dính [1].
Tại một số nước Ả Rập, nước sắc phần thân trên mặt đất của cây cũng được áp dụng điều trị co thắt cơ và sốt [2]. Do kinh nghiệm truyền miệng này, nhiều người lầm tưởng đây là thảo dược có thể thay thế thuốc cắt cơn hen suyễn hiện đại.
Thành phần hóa học và cơ chế tác động giả định
Phân tích hóa thực vật cho thấy bông bông núi chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học mạnh. Các nghiên cứu đã tìm thấy trong cây các hợp chất flavonoid, terpenoid, cardenolide, steroid oxypregnane, alkaloid, phenol, tannin và saponin [1], [3]. Bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS), giới nghiên cứu xác định được 22 hợp chất chính, trong đó có 5 hoạt chất có tiềm năng y học gồm neophytadiene, hexahydrofarnesyl, lanosterol, 2,4-dimethylbenzo[H]quinolone và squalene [3].
Các hợp chất này được ghi nhận mang đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, giảm đau và chống viêm trong phòng thí nghiệm [3], [4]. Trên lý thuyết, đặc tính chống viêm có thể đóng vai trò hỗ trợ đối với chứng viêm mạn tính của đường thở. Hơn nữa, dịch chiết cây còn chứa các glycoside tim (cardiac glycosides) và cardenolide gây ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của các sợi cơ trơn và cơ tim [5].
Bằng chứng nghiên cứu trên mô động vật
Cho đến nay, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm chỉ mới tiến hành trên động vật thí nghiệm hoặc các dải cơ cô lập. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã chiết xuất phần trên mặt đất của cây bông bông núi bằng cồn và phân đoạn qua nhiều dung môi để thử nghiệm trên cơ trơn, cơ xương và tim cóc cô lập [5]. Kết quả cho thấy khi tưới dịch chiết ethanol nồng độ 2 mcg/mL, butanol 0,2 mcg/mL và ethyl acetate 0,2 mcg/mL lên tim cóc, nhịp tim bị chậm lại rõ rệt (bradycardia), đồng thời làm tăng lực co tâm thất và tăng biên độ sóng T [5]. Chiết xuất này cũng gây ức chế dẫn truyền thần kinh cơ [5].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 1991 trên động vật trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất ethanol của cây tạo ra tác dụng hạ sốt, giảm đau và chẹn thần kinh cơ đáng kể [2]. Khi thử nghiệm trên cơ trơn hồi tràng của chuột lang, dịch chiết lại gây co thắt cơ trơn, phản ứng này bị ức chế bởi atropine [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu năm 1991 ghi nhận chiết xuất không thể hiện hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn rõ rệt trên mô hình động vật [2]. Như vậy, dịch chiết không tạo ra cơ chế giãn cơ phế quản một cách trực tiếp hay ổn định mà tác động đa chiều, phức tạp lên cơ trơn tùy loại thụ thể.
Khoảng trống lớn về dữ liệu lâm sàng trên người
Dù có lịch sử sử dụng dân gian lâu đời, cây bông bông núi hoàn toàn chưa được kiểm chứng đầy đủ về hiệu quả trị hen suyễn. Một tổng quan nghiên cứu toàn diện công bố năm 2023 xác nhận rằng cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người với loài cây này [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trước đây thường chỉ sử dụng một liều duy nhất hoặc dùng liều quá cao, vốn không thể đạt được trong điều kiện sinh lý bình thường của con người [4]. Do đó, giá trị trị liệu thực tế của các hoạt tính sinh học ghi nhận trên động vật vẫn còn là dấu hỏi lớn và chưa thể kết luận [4].
Nguy cơ độc tính và cảnh báo an toàn
Sử dụng bông bông núi tùy tiện tiềm ẩn mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Cây chứa lượng lớn cardenolide và các glycoside tim, có khả năng gây rối loạn nhịp tim nghiêm trọng [5], [4]. Một nghiên cứu an toàn cho thấy dùng liều đơn cao (lên đến 3 g/kg) ở động vật có thể chưa biểu hiện triệu chứng ngộ độc cấp tính tức thì, nhưng nếu dùng kéo dài liên tục 90 ngày sẽ dẫn đến tỷ lệ tử vong cao vượt trội so với nhóm đối chứng [2].
Ngoài độc tính nội tại từ các chất ức chế thần kinh cơ, loài thực vật này còn có nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ đất, gia tăng mức độ độc hại khi tiêu thụ [4]. Hen suyễn là tình trạng co thắt đường thở cấp tính có thể dẫn đến suy hô hấp; việc tin dùng thảo dược chưa kiểm chứng có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ thời gian vàng cấp cứu.
Ai nên thận trọng?
Tất cả bệnh nhân hen phế quản, viêm phế quản co thắt hoặc có bệnh lý hô hấp mạn tính tuyệt đối không được tự ý sắc uống các bộ phận của cây bông bông núi. Đặc biệt, người có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp hoặc người già và trẻ nhỏ càng phải tránh xa thảo dược này do độc tính mạnh lên cơ tim và hệ thần kinh cơ [5], [2]. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không được tiếp xúc hay sử dụng. Nếu đang điều trị hen suyễn bằng các thuốc giãn phế quản hay thuốc kiểm soát dạng hít theo đơn, người bệnh không được tự ý ngưng thuốc để chuyển sang dùng bài thuốc truyền miệng.
Lời khuyên áp dụng thực tế và quản lý hen
Hiện tại không có bất kỳ hướng dẫn y khoa nào cho phép sử dụng bông bông núi làm thuốc hay thực phẩm chức năng trị bệnh. Người bệnh hen suyễn cần tuân thủ phác đồ điều trị tiêu chuẩn đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng, bao gồm việc sử dụng thuốc cắt cơn và thuốc dự phòng theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
Để kiểm soát cơn hen trong sinh hoạt hàng ngày, người bệnh nên chủ động phòng ngừa bằng cách tránh các tác nhân kích ứng như khói bụi, phấn hoa, lông thú nuôi và nấm mốc. Giữ ấm cơ thể vào mùa lạnh, duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, vận động thể lực vừa sức và tái khám định kỳ là các biện pháp an toàn, bền vững giúp kiểm soát tốt đường thở.
Dân gian có thể lưu truyền nhiều bài thuốc từ cây bông bông núi, nhưng khoa học đến nay khẳng định thảo dược này thiếu bằng chứng lâm sàng và mang độc tính cao. Bệnh nhân không nên mạo hiểm tính mạng với các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng. Khi gặp các triệu chứng khó thở, thở rít hoặc ho kéo dài, hãy đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị an toàn.
