Nhiều người khi bị tiêu chảy cấp thường có thói quen uống thật nhiều nước lọc để bù lại lượng nước đã mất qua phân. Thói quen này xuất phát từ suy nghĩ đơn giản rằng mất nước thì chỉ cần uống nước là đủ để hồi phục. Tuy nhiên, việc liên tục nạp nước lọc vào cơ thể trong cơn tiêu chảy cấp lại không mang lại hiệu quả bù dịch như mong đợi, thậm chí có thể khiến tình trạng sức khỏe trở nên trầm trọng hơn.

Câu trả lời dứt khoát từ y học là người bệnh phải sử dụng dung dịch bù nước đường uống (Oresol hay ORS) thay vì chỉ trông cậy vào nước lọc đơn thuần. Nước lọc không chứa các chất điện giải cần thiết, đặc biệt là natri và glucose theo tỷ lệ phù hợp, nên ruột không thể hấp thu nước hiệu quả giữa lúc hệ tiêu hóa đang bị tổn thương [5, 6]. Bù dịch đúng cách bằng dung dịch Oresol là biện pháp cơ bản giúp cơ thể ngăn ngừa biến chứng mất nước nguy hiểm [3, 4].

Cơ chế hấp thu qua niêm mạc ruột và lý do nước lọc thất bại

Khi xảy ra tình trạng tiêu chảy cấp, tế bào niêm mạc ruột bị viêm nhiễm hoặc chịu tác động từ độc tố vi khuẩn, dẫn đến việc đào thải ồ ạt nước và các chất điện giải ra ngoài lòng ruột [4, 5]. Trong trạng thái này, nếu người bệnh chỉ uống nước lọc tinh khiết, nước sẽ nhanh chóng đi qua ống tiêu hóa mà không được tế bào ruột giữ lại. Hệ quả là nước lọc bị tống xuất ra ngoài cùng phân, khiến người bệnh vẫn tiếp tục rơi vào trạng thái mất nước và mất muối nghiêm trọng [4, 5].

Ngược lại, dung dịch Oresol chuẩn hoạt động dựa trên cơ chế đồng vận chuyển qua niêm mạc ruột [5, 6]. Khi natri và glucose cùng hiện diện theo một tỷ lệ nồng độ chuẩn xác, protein vận chuyển ở bề mặt tế bào ruột sẽ hấp thu đồng thời phân tử natri và glucose. Quá trình vận chuyển tích cực này kéo theo các phân tử nước thẩm thấu ngược từ lòng ruột vào máu [5, 6].

Bên cạnh đó, dung dịch Oresol cung cấp glucose hoặc các polyme glucose cùng với natri và các chất điện giải khác để bù đắp chính xác lượng dịch thể đã hao hụt [1]. Do đó, việc thiếu hụt cả natri lẫn glucose trong nước lọc khiến cơ chế hấp thu này hoàn toàn bị vô hiệu hóa [5, 6].

Các bằng chứng khoa học về hiệu quả của liệu pháp Oresol

Hiệu quả của liệu pháp bù nước đường uống (ORT) đã được xác nhận qua nhiều thập kỷ nghiên cứu trên quy mô lâm sàng rộng lớn [2, 6]. Kể từ những năm 1960, các nhà khoa học đã nghiên cứu dung dịch đường uống kết hợp muối và đường nhằm thay thế truyền dịch tĩnh mạch cho bệnh nhân tả [2]. Một công bố năm 1968 xác nhận bệnh nhân tiêu chảy có thể được bù dịch hiệu quả qua đường uống bằng dung dịch đơn giản gồm nước, muối và đường [2]. Sau giai đoạn ban đầu trên bệnh nhân tả, các thử nghiệm lâm sàng tiếp theo đã chứng minh ORT cũng phát huy hiệu quả rõ rệt ở trẻ em bị tiêu chảy cấp do nhiều nguyên nhân khác [2].

Dung dịch bù nước đường uống (công thức của Tổ chức Y tế Thế giới - WHO) được khuyến cáo là biện pháp điều trị nền tảng cho tiêu chảy phân nước cấp tính [3]. Liệu pháp này đóng vai trò quyết định giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong và biến chứng ở trẻ em dưới 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp [4, 7]. Các cơ sở y tế triển khai đơn vị bù dịch đường uống đã ghi nhận tỷ lệ nhập viện nội trú giảm xuống, từ đó tiết kiệm chi phí điều trị và hạn chế các rủi ro y khoa liên quan [4].

Tại các vùng lưu hành dịch bệnh, việc áp dụng ORT giúp người bệnh tránh phải truyền dịch tĩnh mạch không cần thiết [2, 6]. Các chế phẩm ORS thế hệ mới bổ sung kẽm cũng được chứng minh có hiệu quả rút ngắn thời gian tiêu chảy ở trẻ nhỏ [5].

Tỷ lệ thẩm thấu và kinh nghiệm điều chỉnh dung dịch Oresol

Dù Oresol là tiêu chuẩn vàng, các nhà khoa học đã nhận thấy nồng độ của dung dịch đóng vai trò then chốt đối với kết quả điều trị [1, 2]. Công thức Oresol tiêu chuẩn ban đầu của WHO chứa nồng độ natri 90 mEq/L, vốn được tối ưu cho bệnh nhân tả [6]. Khi áp dụng cho trẻ em bị tiêu chảy cấp không do tả, công thức này đôi khi gây ra hiện tượng ưu trương nhẹ [1, 2].

Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã so sánh hiệu quả lâm sàng của dung dịch Oresol pha loãng với dung dịch Oresol tiêu chuẩn của WHO và liệu pháp truyền dịch tĩnh mạch [7]. Nghiên cứu tiến hành trên 61 bé trai từ 3 đến 24 tháng tuổi nhập viện vì tiêu chảy cấp có dấu hiệu mất nước [7]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ dùng Oresol tiêu chuẩn kèm lượng nước lọc rất ít có tổng lượng dịch nạp vào cao hơn 25-39%, lượng phân thải ra nhiều hơn 58-77% (p < 0.01), và thời gian tiêu chảy kéo dài hơn 30-55% so với các nhóm khác [7]. Đồng thời, nồng độ natri huyết thanh trung bình ở nhóm này tăng 2,2 mEq/L, trong khi nhóm dùng Oresol pha loãng giảm 2,9 mEq/L [7].

Để khắc phục hiện tượng trên, việc bổ sung thêm nước lọc xen kẽ được đưa vào nghiên cứu thực tế [1, 8]. Một nghiên cứu năm 2003 tại Bệnh viện Nhi Ihsan Dogramaci (Thổ Nhĩ Kỳ) đã kiểm nghiệm phác đồ tỷ lệ 2:1 (2 phần dung dịch Oresol tiêu chuẩn WHO xen kẽ 1 phần nước lọc) với liều 100 ml/kg trên trẻ mất nước mức độ trung bình [8]. Nghiên cứu gồm 51 trẻ ở nhóm Oresol tiêu chuẩn và 79 trẻ ở nhóm phác đồ 2:1 [8].

Kết quả cho thấy nhóm Oresol tiêu chuẩn có tỷ lệ trẻ đi ngoài trên 1 lần/giờ cao hơn nhóm tỷ lệ 2:1 (29,4% so với 15,2%, p = 0.051) [8]. Tỷ lệ nôn trớ ở nhóm dùng Oresol tiêu chuẩn đơn thuần cũng cao hơn rõ rệt (56% so với 30%, p = 0.007) [8]. Ngoài ra, tỷ lệ phải chuyển sang truyền dịch tĩnh mạch ngoài dự kiến ở nhóm dùng Oresol tiêu chuẩn là 20%, trong khi nhóm dùng phác đồ 2:1 chỉ là 14% (p = 0.2) [8].

Giới hạn của các bằng chứng lâm sàng

Mặc dù các dữ liệu lâm sàng ủng hộ mạnh mẽ việc sử dụng Oresol, người bệnh cần hiểu rõ phạm vi tác dụng và giới hạn của các công thức bù dịch [2, 4]. Việc hạ thấp nồng độ natri trong các gói Oresol để phù hợp với trẻ tiêu chảy không do tả đã từng gây ra nhiều tranh cãi [6]. Báo cáo năm 2021 cho thấy việc dùng Oresol nồng độ natri thấp cho bệnh nhân mắc bệnh tả sẽ dẫn đến tình trạng cân bằng natri âm tính [6]. Điều này gây hạ natri máu, và trong các ca tả nặng ở trẻ em, có thể dẫn tới co giật cùng nhiều biến chứng nguy hiểm do suy kiệt natri [6]. Vì vậy, giới chuyên môn khuyến nghị cần có hai công thức riêng biệt: một cho bệnh nhân tả và một cho trẻ em tiêu chảy cấp không do tả [6].

Ngoài ra, liệu pháp bù dịch đường uống chỉ phát huy hiệu quả tối đa ở các trường hợp mất nước mức độ nhẹ đến trung bình [4, 6]. Đối với những bệnh nhân mất nước nặng hoặc đi ngoài mất dịch liên tục vượt quá 10-20 mL/kg/giờ, Oresol không thể thay thế hoàn toàn truyền dịch tĩnh mạch ban đầu [4, 6]. Các thuốc cầm tiêu chảy như loperamide có thể làm giảm triệu chứng nhưng không mang lại lợi ích trong quản lý nhiễm trùng ở trẻ nhỏ, và thuốc kháng sinh chỉ có tác dụng đối với tiêu chảy xâm lấn hoặc bệnh tả, không áp dụng đại trà cho mọi trường hợp [4, 5, 7].

Những hiểu lầm nguy hại khi tự điều trị tiêu chảy

Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là sử dụng các loại nước ngọt, nước trà hoặc nước ép trái cây để thay thế dịch bù [5]. Một nghiên cứu năm 2015 tại Peshawar (Pakistan) ghi nhận khoảng 15% phụ huynh (7 trên 47 người) cho trẻ uống trà hoặc nước ngọt sherbet để trị mất nước do viêm dạ dày ruột cấp [5]. Nhiều phụ huynh thậm chí pha thêm bột cam thương mại, chanh hoặc đường vào nước vì trẻ từ chối uống nước trắng [5].

Các loại trà truyền thống hoặc nước chanh đường này chứa hàm lượng đường rất cao [5]. Một cốc trà thông thường (0,25 lít) chứa từ 1 đến 2,5 thìa cà phê đường, trong khi công thức Oresol tự pha tại nhà chuẩn cần 6 thìa cà phê đường và 1/2 thìa cà phê muối cho 1 lít nước sôi để nguội [5]. Nạp lượng đường quá mức vào đường ruột sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước và cản trở việc hấp thu các khoáng chất quan trọng [5].

Hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý pha loãng hoặc pha đặc gói Oresol không theo hướng dẫn [5]. Việc dùng sai tỷ lệ nước với gói Oresol hoặc sử dụng nguồn nước không sạch sẽ làm chậm quá trình phục hồi của hệ tiêu hóa [5]. Một số người còn tự ý dùng thuốc chống nôn, thuốc cầm tiêu chảy hoặc kháng sinh bừa bãi mà không có chỉ định từ nhân viên y tế [4, 7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi bù dịch

Trẻ nhỏ dưới 18 tháng tuổi là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, đòi hỏi sự theo dõi sát sao và can thiệp kịp thời nếu tình trạng mất nước chuyển biến xấu [2]. Do thể tích tuần hoàn nhỏ, trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi có nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải tiến triển nhanh hơn người lớn [2]. Khi trẻ có biểu hiện mất nước mức độ vừa và nặng, việc điều trị cần được giám sát y tế chặt chẽ [2].

Bệnh nhân mắc bệnh tả hoặc tiêu chảy mất nước nặng cần được đưa đến cơ sở y tế khẩn cấp [2, 4]. Nhóm bệnh nhân này nếu chỉ bù dịch bằng các dung dịch natri thấp hoặc uống Oresol không đủ bù lượng dịch thải ra trên 10-20 mL/kg/giờ có thể nhanh chóng rơi vào sốc giảm thể tích hoặc co giật do hạ natri máu [2, 6].

Những trường hợp nghi ngờ tiêu chảy xâm lấn (phân có lẫn máu và chất nhầy) hoặc tiêu chảy kéo dài cũng cần thận trọng [3]. Đây là những thể bệnh phức tạp cần kết hợp can thiệp dinh dưỡng, liệu pháp kháng vi sinh vật chuyên biệt bên cạnh việc bù dịch thông thường [3]. Người có bệnh lý tim mạch, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng lượng lớn dung dịch điện giải tại nhà.

Hướng dẫn bù dịch an toàn và đúng cách tại nhà

Để việc bù nước đạt hiệu quả tối ưu, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật pha chế và liều lượng sử dụng Oresol [3, 4]:

  • Pha chế đúng thể tích: Đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì gói Oresol để hòa tan hoàn toàn với lượng nước sôi để nguội chính xác (thường là 200 ml, 500 ml hoặc 1 lít tùy loại gói). Tuyệt đối không ước lượng thể tích bằng mắt, không chia nhỏ gói bột để pha và không cho thêm đường, sữa hay nước ngọt vào dung dịch [5].
  • Cách uống dung dịch: Uống từng ngụm nhỏ, uống chậm rãi và rải rác trong ngày, đặc biệt sau mỗi lần đi ngoài phân lỏng [4, 6]. Nếu người bệnh có triệu chứng nôn trớ, nên tạm dừng vài phút rồi tiếp tục cho uống chậm từng thìa nhỏ [8].
  • Kết hợp nước và dinh dưỡng: Khi duy trì bù dịch bằng Oresol tiêu chuẩn, người bệnh có thể uống xen kẽ thêm nước lọc, sữa mẹ hoặc các loại dịch có nồng độ chất hòa tan thấp khác để phòng tránh tình trạng tăng natri máu [7]. Trong phác đồ 2:1 đối với trường hợp mất nước vừa, có thể áp dụng 2 phần Oresol xen kẽ 1 phần nước lọc [2, 8].
  • Duy trì chế độ ăn: Tiếp tục duy trì chế độ dinh dưỡng hàng ngày và cho trẻ bú mẹ bình thường trong suốt quá trình bị tiêu chảy [1, 7]. Việc nhịn ăn là quan niệm sai lầm; dinh dưỡng hợp lý giúp phục hồi thể trọng và hỗ trợ niêm mạc ruột mau lành [4, 7].

Bù dịch đúng cách là chìa khóa bảo vệ tính mạng và rút ngắn thời gian điều trị khi bị tiêu chảy cấp. Thay vì chỉ uống nước lọc hay các loại nước ngọt tự chế, người bệnh cần sử dụng dung dịch Oresol được pha đúng tỷ lệ chuẩn theo khuyến cáo y khoa. Khi nhận thấy các dấu hiệu mất nước tiến triển nặng hoặc tiêu chảy kéo dài, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.