Nhiều người có thói quen uống một tách trà bạc hà Âu (peppermint) ấm hoặc ngậm kẹo bạc hà sau bữa ăn nhằm giảm đầy bụng, khó tiêu. Cảm giác the mát đặc trưng tạo ấn tượng thảo dược này làm dịu niêm mạc đường tiêu hóa. Tuy nhiên, người đang vật lộn với chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thường nhận kết quả ngược lại: cơn ợ nóng bùng phát dữ dội hơn.

Câu trả lời trực tiếp: người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản không nên tùy tiện dùng bạc hà Âu. Hoạt chất chính menthol trong bạc hà Âu có đặc tính gây giãn cơ trơn, trực tiếp làm yếu rào chắn ngăn acid dạ dày trào ngược lên thực quản.

Rào cản chống trào ngược hoạt động ra sao?

Cơ thắt thực quản dưới (LES) là thành phần then chốt cấu thành nên rào chắn chống trào ngược tự nhiên của cơ thể [1]. Bên cạnh cơ thắt này, hệ thống chống trào ngược còn được củng cố bởi dây chằng hoành, góc His và dây chằng hoành - thực quản [1]. Ở người bình thường, áp lực cơ thắt thực quản dưới dao động trong khoảng từ 5 đến 20 mm Hg, duy trì mức cao hơn áp lực bên trong dạ dày tối thiểu 4 mm Hg [1].

Chênh lệch áp lực này đóng vai trò như chiếc van một chiều, giữ kín thức ăn và dịch vị nằm yên trong khoang dạ dày. Trong quá trình nuốt, cơ thắt giãn ra chốc lát để đưa thức ăn xuống rồi siết chặt lại ngay sau đó [1]. Khi sự giãn cơ bất thường xảy ra, áp lực cơ thắt thực quản dưới tụt sâu xuống ngang bằng áp lực dạ dày hoặc chỉ còn 0 đến 2 mm Hg, dịch tiêu hóa mang tính acid sẽ tràn ngược lên niêm mạc thực quản [1].

Hầu hết các cơn trào ngược xuất phát từ hiện tượng giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới dưới tác động của sự căng trướng dạ dày sau ăn [1]. Trào ngược cũng dễ dàng xuất hiện dù áp lực cơ thắt vẫn ở mức bình thường nếu áp lực ổ bụng gia tăng hoặc dạ dày chậm tháo rỗng [1].

Menthol và rủi ro làm giãn cơ thắt thực quản dưới

Lý do bạc hà Âu trở thành mối nguy đối với bệnh trào ngược bắt nguồn từ cơ chế dược lý của menthol. Bạc hà Âu chứa hàm lượng cao tinh dầu menthol – hợp chất ức chế dòng calci đi vào tế bào cơ trơn, thúc đẩy quá trình giãn cơ. Khi dùng qua đường uống dưới dạng trà, viên ngậm hoặc dầu lỏng, tinh dầu tiếp xúc trực tiếp với đường tiêu hóa trên và làm giãn cơ thắt thực quản dưới.

Sự suy giảm trương lực cơ thắt khiến cánh cửa ngăn cách dạ dày - thực quản hở ra. Tình trạng suy giảm chức năng cơ học của cơ thắt thực quản dưới tác động trực tiếp đến mức độ tổn thương thực quản [2]. Nghiên cứu chỉ ra khả năng co thắt cơ học của cơ thắt thực quản dưới bị rối loạn nghiêm trọng hơn rõ rệt ở những bệnh nhân viêm thực quản mức độ vừa đến nặng so với người bị nhẹ [2]. Áp lực nghỉ của cơ thắt và chức năng vận động dạ dày giữ vai trò chủ chốt trong mức độ nghiêm trọng của tổn thương viêm do trào ngược [2].

Khi menthol gây ức chế trương lực cơ, người bệnh đánh mất lớp bảo vệ cơ học quan trọng nhất. Hậu quả tức thì là acid và enzyme pepsin tự do trào ngược lên phía trên, gây cảm giác bỏng rát sau xương ức, ợ chua và đắng miệng.

Các nghiên cứu nói gì về áp lực cơ thắt thực quản?

Sự biến động của áp lực cơ thắt thực quản dưới trong bệnh trào ngược đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu đo áp lực thực quản (manometry).

Nghiên cứu công bố năm 1980 đánh giá cơ chế trào ngược trên 29 trẻ em bằng cảm biến dạng ống tay áo (sleeve sensor) kết hợp điện cực vi đo pH [3]. Áp lực trung bình của cơ thắt thực quản dưới trong 10 phút theo dõi đạt mức 19 ± 13 mm Hg, đi kèm sự biến thiên lớn theo thời gian ở từng cá thể [3]. Hiện tượng trào ngược ít khi gắn liền với áp lực cơ bản quá thấp (dưới 5 mm Hg) mà chủ yếu xảy ra do áp lực ổ bụng tăng cao hoặc do sự giãn cơ không thích hợp thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới [3].

Tại một khảo sát khác vào năm 1980 trên 18 người khỏe mạnh và 22 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược kèm bằng chứng khách quan, kỹ thuật đo áp lực đa kênh (8 kênh) đã bộc lộ rõ tình trạng suy giảm áp lực [4]. Bệnh nhân trào ngược không có tổn thương viêm duy trì áp lực cơ thắt bình thường, trong khi nhóm có thâm nhiễm viêm thực quản cấp tính trên mẫu sinh thiết ghi nhận mức áp lực thấp hơn rõ rệt so với người bình thường [4].

Đến năm 1986, một thử nghiệm trên 13 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản theo dõi áp lực cơ thắt trong các đợt bùng phát cấp và giai đoạn thuyên giảm [5]. Kết quả cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới (15,2 ± 2,6 mg so với 14,3 ± 1,8 mm Hg) và áp lực nhu động (64,1 ± 6,9 so với 62,1 ± 7,8 mm Hg) không hề thay đổi khi bệnh thuyên giảm [5]. Cả áp lực cơ thắt thực quản dưới lẫn biên độ sóng nhu động đoạn xa ở bệnh nhân trào ngược đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (p < 0,05) [5]. Quá trình điều trị ngắn hạn cải thiện triệu chứng và hình ảnh nội soi nhưng không cải thiện được áp lực cơ học này [5].

Mối liên hệ giữa áp lực cơ thắt và mức độ tổn thương tiếp tục được khẳng định trong nghiên cứu năm 2013 trên 268 bệnh nhân [6]. Mẫu nghiên cứu chia thành 4 nhóm: 33 người không viêm thực quản, 92 người viêm thực quản trợt, 101 người có đoạn thực quản Barrett ngắn và 42 người có đoạn Barrett dài [6]. Nhóm Barrett thực quản dài có áp lực cơ thắt thực quản dưới trung bình thấp nhất, tỷ lệ giảm trương lực cơ thắt rõ rệt cao nhất và tỷ lệ giảm co bóp thành thực quản đoạn xa (< 30 mm Hg) cao nhất [6]. Bệnh nhân có triệu chứng trào ngược điển hình nhưng nội soi không thấy viêm thì không ghi nhận rối loạn vận động thực quản [6].

Nghiên cứu trên 207 bệnh nhân năm 2004 cũng chứng minh áp lực cơ thắt thực quản dưới có mối tương quan nghịch nhẹ với mức độ phơi nhiễm acid (tỷ lệ thời gian có pH < 4) ở cả nhóm trào ngược tư thế đứng (r = -0,196; p = 0,006) lẫn tư thế nằm (r = -0,137; p = 0,049) [7]. Bất kỳ yếu tố nào làm sụt giảm thêm áp lực cơ học vốn dĩ đã tổn thương này đều làm trầm trọng thêm mức độ phơi nhiễm acid.

Tương tự đồ uống có ga: Cơ chế giãn van dạ dày

Tác động gây suy yếu cơ thắt thực quản dưới không chỉ đến từ hoạt chất hóa học mà còn liên quan mật thiết tới hiện tượng căng giãn dạ dày. Nghiên cứu năm 2006 theo dõi 9 người tình nguyện khỏe mạnh không triệu chứng nhằm so sánh tác động giữa nước lọc và đồ uống có ga [8].

Kết quả ghi nhận toàn bộ đồ uống có ga gây sụt giảm kéo dài (20 phút) từ 30% đến 50% ở cả 3 thông số của cơ thắt thực quản dưới gồm: áp lực lúc nghỉ, chiều dài tổng thể và chiều dài đoạn bụng [8]. Ở 62% trường hợp, mức sụt giảm nghiêm trọng đến ngưỡng đủ tiêu chuẩn chẩn đoán mất chức năng cơ thắt [8]. Ngược lại, nước lọc hoàn toàn không làm suy giảm các thông số của cơ thắt [8].

Bạc hà Âu khi được sử dụng cùng các chế phẩm tạo cảm giác đầy hơi hoặc việc giải phóng menthol gây giãn cơ đột ngột sẽ tạo ra tác động cơ học tương tự. Sự chùng giãn van kết hợp căng trướng dạ dày tạo điều kiện lý tưởng để dịch vị trào ngược lên trên.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng bạc hà Âu

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi chứng bệnh liên quan đến hệ tiêu hóa đều có thể chữa khỏi hoặc làm dịu bằng thảo dược thiên nhiên như bạc hà Âu. Tinh dầu bạc hà Âu đã được y học công nhận có hiệu quả giảm đau co thắt trong hội chứng ruột kích thích (IBS) nhờ làm thư giãn cơ thành ruột. Tuy nhiên, chính tác dụng giãn cơ trơn này lại là điểm trừ chí mạng khi áp dụng cho người trào ngược. Giãn cơ tại ruột giúp giảm đau bụng quặn, nhưng giãn cơ thắt tại ngã ba dạ dày - thực quản lại phá vỡ van chặn acid.

Một hiểu lầm khác là trà bạc hà pha loãng hoặc kẹo cao su chứa tinh dầu bạc hà vô hại. Thực tế, ngay cả lượng menthol nhỏ trong kẹo ngậm hoặc hơi thở thơm tho từ bạc hà cũng đủ sức thẩm thấu tại chỗ và làm giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới trong một khoảng thời gian nhất định. Cảm giác the mát thanh nhiệt ở cổ họng dễ đánh lừa người bệnh, che giấu hiện tượng acid đang âm thầm trào ngược và gây trợt niêm mạc.

Ai cần thận trọng tối đa?

Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh dùng bạc hà Âu và các sản phẩm chứa menthol:

  • Người đã được chẩn đoán mắc GERD, có triệu chứng ợ nóng, ợ chua định kỳ.
  • Người bị viêm thực quản trợt xước hoặc biến chứng thực quản Barrett, nhóm đối tượng vốn đã có áp lực cơ thắt thực quản dưới và vận động thực quản suy giảm nặng [6].
  • Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh có biểu hiện trào ngược dạ dày thực quản [1]. Ớ trẻ sơ sinh, trào ngược thường nặng hơn sau ăn và khi nằm ngửa [1]; trẻ trào ngược có thể xuất hiện kích thích, quấy khóc nhiều, bú kém, nôn trớ, chậm lớn, khó ngủ hoặc ho mạn tính, khò khè [1]. Nhóm này tuyệt đối không dùng bạc hà hay các chế phẩm menthol do nguy cơ gây hại nhu động đường thở và tiêu hóa.
  • Bệnh nhân bị chậm tháo rỗng dạ dày hoặc tăng áp lực ổ bụng [1], vì đây là yếu tố nền dễ kích hoạt trào ngược ngay cả khi cơ thắt chưa bị suy yếu nghiêm trọng.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản cần chủ động điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt:

  • Thay thế bạc hà Âu: Loại bỏ trà bạc hà, kẹo cao su bạc hà, kem đánh răng hoặc nước súc miệng chứa lượng lớn menthol tự nhiên nếu nhận thấy triệu chứng ợ nóng tăng lên sau khi dùng. Có thể thay bằng nước ấm, nước lọc tinh khiết [8] hoặc các loại trà dịu nhẹ không chứa chất kích thích giãn cơ thắt.
  • Tránh đồ uống có ga: Không dùng nước giải khát có ga vì khả năng làm suy giảm 30-50% trương lực cơ thắt thực quản kéo dài suốt 20 phút [8].
  • Thói quen ăn uống: Chia nhỏ bữa ăn để tránh dạ dày bị căng trướng quá mức sau ăn, ngăn ngừa các cơn giãn cơ thắt thoáng qua [1]. Không nằm ngay sau bữa ăn.
  • Tham vấn y tế: Không tự ý dùng các loại viên uống thảo dược chứa tinh dầu đậm đặc khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa, đặc biệt nếu đang dùng thuốc ức chế tiết acid hoặc có bệnh nền phức tạp.

Bạc hà Âu mang lại nhiều công dụng tốt cho đường ruột dưới nhưng lại là tác nhân thúc đẩy cơn trào ngược dạ dày thực quản bùng phát. Hiểu đúng bản chất dược lý của thảo dược giúp bạn bảo vệ van dạ dày và duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh.