Buộc tóc đuôi ngựa là kiểu tóc quen thuộc, tiện lợi và gọn gàng được rất nhiều người ưa chuộng trong sinh hoạt hàng ngày, từ lúc đi làm, tập thể thao đến khi dạo phố. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian dài duy trì thói quen cột tóc thật chặt đã nhận thấy phần trán ngày càng cao hơn, tóc vùng thái dương thưa thớt rõ rệt, thậm chí da đầu luôn trong tình trạng căng tức, đau rát.

Câu trả lời từ y khoa là: Có, thói quen kéo căng tóc mỗi ngày hoàn toàn có thể dẫn đến hói đầu vĩnh viễn [3, 5]. Tình trạng này được gọi là rụng tóc do lực kéo (traction alopecia), ban đầu chỉ là tổn thương tạm thời có thể phục hồi, nhưng nếu tiếp diễn trong thời gian dài sẽ phá hủy nang tóc và biến thành sẹo vĩnh viễn không thể mọc lại [3, 5].

Cơ chế phá hủy nang tóc của lực kéo cơ học

Khi bạn gom tóc và buộc thật chặt ra sau, một lực căng cơ học liên tục sẽ tác động trực tiếp lên các sợi tóc và truyền thẳng xuống gốc chân tóc nằm sâu dưới da đầu. Sự căng kéo quá mức này kích hoạt phản ứng viêm cơ học không nhiễm trùng tại các đơn vị nang tóc chịu lực lớn nhất, dẫn đến hiện tượng viêm nang tóc do lực kéo [1, 2].

Tình trạng viêm nhiễm và lực kéo kéo dài sẽ làm suy yếu dần cấu trúc giữ sợi tóc, gây tổn thương vi thể lặp đi lặp lại xung quanh nang tóc [1]. Dưới kính soi da (dermoscopy), bác sĩ thường phát hiện các vảy bao quanh thân tóc (hair casts), dấu hiệu cho thấy lực kéo đang liên tục đè nặng lên sợi tóc [3, 5, 7]. Khi phản ứng viêm diễn ra âm ỉ trong nhiều tháng, nhiều năm mà không được giải tỏa, các nang tóc vốn khỏe mạnh sẽ bị teo nhỏ dần, chuyển từ giai đoạn rụng tóc tạm thời sang giai đoạn xơ hóa và tạo sẹo [3, 5]. Một khi nang tóc đã bị thay thế hoàn toàn bằng mô sẹo xơ, chân tóc biến mất hoàn toàn và khả năng tự tái tạo sợi tóc mới là con số không [3, 5].

Ngoài tác động từ từ, lực căng quá lớn còn có thể gây tổn thương cấp tính. Áp lực kéo quá mạnh làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng cục bộ, gây thiếu máu cục bộ mô da đầu và dẫn đến hoại tử, loét da kèm rụng tóc nghiêm trọng [2].

Bằng chứng khoa học về rụng tóc do kiểu tóc bó chặt

Rụng tóc do lực kéo không phải là một vấn đề thẩm mỹ mới xuất hiện mà đã được ghi nhận trong y văn từ năm 1904 [3]. Dù vậy, chứng bệnh này vẫn tiếp tục là nguyên nhân gây rụng tóc để lại sẹo phổ biến ở phụ nữ trẻ trên toàn thế giới [3].

Một báo cáo tổng quan y khoa công bố năm 2014 cho thấy rụng tóc do lực kéo ảnh hưởng tới 32% phụ nữ và 22% nữ sinh trung học có kiểu tóc xoăn tự nhiên, thậm chí tổn thương có thể bắt đầu xuất hiện ngay từ lứa tuổi mầm non [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ rụng tóc tăng mạnh khi người bệnh có cảm giác đau do kiểu tóc kéo căng và khi áp dụng đồng thời nhiều phương pháp tạo kiểu bó chặt [1].

Năm 2018, một nghiên cứu khác khẳng định khoảng một phần ba phụ nữ gốc Phi - nhóm đối tượng thường xuyên áp dụng các kiểu tóc gây sang chấn trong thời gian dài - gặp phải tình trạng rụng tóc do lực kéo [4]. Nghiên cứu này chỉ rõ rằng mức độ co kéo và thời gian duy trì lực kéo, kết hợp với việc dùng hóa chất duỗi tóc, là các yếu tố then chốt làm gia tăng nguy cơ rụng tóc [4]. Trong đó, thói quen thường xuyên búi tóc chặt, buộc tóc đuôi ngựa chặt, gắn tóc dệt, nối tóc và tết bím sát da đầu được xếp vào nhóm kiểu tóc có nguy cơ cao nhất làm tổn thương chân tóc [4].

Năm 2009, một nghiên cứu lâm sàng trên chuỗi 6 bệnh nhân nữ trong độ tuổi từ 12 đến 26 đã làm rõ tác hại ban đầu của các kiểu tóc bó sát [5]. Các bệnh nhân này để các kiểu tóc như tết bím, buộc đuôi ngựa, buộc tóc hai bên, tết sát da đầu và nối tóc [5]. Lực kéo quá mức đã gây ra viêm nang tóc cơ học với biểu hiện là các mụn mủ nhỏ, hơi đau khu trú tại đúng các vị trí chịu lực kéo căng tối đa, bao quanh bởi quầng đỏ [5]. Khi cấy vi khuẩn trên 2 bệnh nhân, vi khuẩn Staphylococcus aureus đã được phân lập, nhưng đây chỉ là tác nhân bội nhiễm cơ hội thứ phát [5]. Đáng chú ý, tất cả 6 bệnh nhân đều hồi phục hoàn toàn sau khi tháo bỏ kiểu tóc căng kéo và dùng kháng sinh đường uống flucloxacillin [5].

Năm 2021, một báo cáo trường hợp ghi nhận một bé gái 9 tuổi xuất hiện vết loét da đầu lan rộng kèm rụng tóc chỉ 11 ngày sau khi gắn bím tóc tổng hợp [2]. Lực kéo quá chặt đã gây thiếu máu cục bộ và hoại tử mô [2]. Rất may mắn, sau nhiều tháng chăm sóc vết thương kiên trì và chuyển sang các kiểu tóc không gây căng kéo da đầu, phần lớn tóc của bệnh nhân đã mọc lại thành công [2].

Dấu hiệu nhận biết sớm trước khi quá muộn

Rụng tóc do lực kéo mang tính chất hai pha rất đặc trưng: giai đoạn đầu hoàn toàn có thể hồi phục, nhưng giai đoạn muộn sẽ tiến triển thành sẹo vĩnh viễn không thể cứu vãn [3]. Do đó, nhận diện sớm các triệu chứng báo động là yếu tố sống còn để bảo vệ mái tóc [3, 7].

Ở giai đoạn sớm, da đầu tại vùng tóc bị kéo căng thường xuất hiện các mẩn đỏ, sẩn viêm, vảy trắng bao quanh chân tóc hoặc các mụn mủ nhỏ hơi đau [1, 4, 7]. Người bệnh thường có cảm giác căng tức, ngứa ngáy hoặc đau rát da đầu mỗi khi buộc tóc [1, 2, 4]. Sợi tóc bắt đầu mảnh dần và thưa dần dọc theo đường chân tóc vùng trán và thái dương phía trên tai [3, 7]. Một dấu hiệu lâm sàng quan trọng là "dấu hiệu viền tóc" (fringe sign) - tức là vẫn còn sót lại một dải tóc tơ mảnh, ngắn được bảo tồn ở rìa ngoài cùng của đường chân tóc, giúp phân biệt với các bệnh lý rụng tóc có sẹo khác [3, 5].

Nếu chủ quan bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo này và tiếp tục thói quen buộc chặt, các tổn thương viêm sẽ phá hủy hoàn toàn cấu trúc mầm tóc [2, 5]. Hậu quả là hình thành các mảng hói nhẵn bóng, mất hoàn toàn lỗ chân lông, tóc không còn khả năng tự mọc lại [3, 5, 7].

Ai là người dễ bị tổn thương nhất?

Những người có thói quen tạo kiểu tóc gây áp lực cơ học thường xuyên là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [4]. Cụ thể gồm những người thường xuyên buộc tóc đuôi ngựa cao, búi tóc củ tỏi siết chặt da đầu, tết tóc bím sát chân tóc, gắn tóc giả hoặc nối tóc [1, 5].

Nữ quân nhân hoặc nhân viên trong các ngành nghề có quy định khắt khe về tóc tai (như vũ công múa ba lê, vận động viên thể dục dụng cụ, tiếp viên hàng không) cũng thường xuyên phải búi tóc chặt ra sau gáy, dễ dẫn đến rụng tóc vùng chẩm và trán [5, 7]. Ngoài ra, trẻ em và trẻ vị thành niên là đối tượng rất nhạy cảm; nhiều thói quen chải chuốt buộc tóc chặt bắt đầu từ lứa tuổi mẫu giáo và học đường có thể để lại tổn thương nang tóc từ rất sớm [2, 4, 8].

Những người sử dụng các liệu trình hóa chất duỗi tóc (relaxer) hoặc tác động nhiệt độ cao lên tóc cũng cần hết sức cẩn trọng [4, 5]. Hóa chất và nhiệt làm sợi tóc yếu đi, giảm khả năng chịu lực căng, khiến nang tóc bị hủy hoại nhanh hơn gấp nhiều lần khi chịu thêm lực kéo cơ học [2, 4, 5].

Các phương pháp can thiệp y tế hiện nay

Biện pháp điều trị nền tảng, quan trọng nhất và bắt buộc phải thực hiện ngay là ngừng hoàn toàn các kiểu tóc gây căng kéo da đầu [3, 4, 7].

Ở giai đoạn sớm khi nang tóc còn nguyên vẹn, bác sĩ có thể chỉ định thuốc bôi minoxidil 2% hoặc 5% (dạng dung dịch hoặc bọt) thoa hàng ngày lên da đầu để kích thích mọc tóc đối với các trường hợp không có dấu hiệu viêm cấp [4, 7]. Nếu da đầu có biểu hiện viêm, đỏ, đóng vảy hoặc đau nhức, các liệu pháp kháng viêm như bôi corticosteroid hoặc tiêm vi điểm triamcinolone vào rìa vùng rụng tóc có thể được áp dụng [4, 7]. Khi xuất hiện mụn mủ do viêm nang tóc, kháng sinh bôi hoặc uống sẽ được kê đơn nhằm kiểm soát tình trạng bội nhiễm và giảm viêm [1, 4, 7]. Một hướng tiếp cận mới sử dụng chất chủ vận thụ thể alpha-1 adrenergic bôi tại chỗ (như phenylephrine) đã cho thấy khả năng kích thích co cơ dựng lông, giúp tăng ngưỡng lực kéo cần thiết để làm bật sợi tóc và giảm rụng tóc ở bệnh nhân nữ [6].

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy không có thuốc nào giúp "chữa khỏi" hoàn toàn khi bệnh đã chuyển sang giai đoạn sẹo [4]. Ở giai đoạn muộn này, nang tóc đã chết và phương pháp khả dĩ duy nhất để phục hồi mật độ tóc là phẫu thuật cấy tóc, sử dụng các kỹ thuật như cấy ghép vi thể (micro-grafting, mini-grafting) hoặc cấy ghép đơn vị nang tóc (FUT) [3, 4, 7]. Ngoài ra, người bệnh có thể sử dụng các biện pháp ngụy trang thẩm mỹ để che đi mảng hói [3, 7].

Áp dụng thực tế để bảo vệ nang tóc mỗi ngày

Để giữ cho chân tóc luôn khỏe mạnh mà vẫn có mái tóc gọn gàng, bạn nên chủ động thay đổi thói quen chăm sóc tóc hàng ngày:

  • Nới lỏng độ căng: Tuyệt đối không siết chun tóc quá chặt khiến vùng da trán bị kéo xếch lên hoặc gây đau nhức da đầu; nguyên tắc cốt lõi là nếu cảm thấy đau tức thì nang tóc đang bị tổn thương [2, 4].
  • Thay đổi kiểu tóc thường xuyên: Luân phiên giữa việc buộc tóc lỏng thấp, kẹp càng cua nhẹ nhàng, xõa tóc tự nhiên thay vì cố định một kiểu tóc đuôi ngựa bó sát ngày này qua ngày khác [1, 4].
  • Lựa chọn phụ kiện mềm mại: Sử dụng dây buộc tóc bọc vải mềm (scrunchie), tránh dùng dây chun cao su mảnh hoặc kẹp kim loại có cạnh sắc dễ cứa đứt sợi tóc và tạo lực giằng xé [1, 4].
  • Hạn chế kết hợp hóa chất và nhiệt: Tránh tết tóc, nối tóc hoặc buộc chặt ngay sau khi vừa duỗi tóc bằng hóa chất hay uốn nhuộm nhiệt độ cao [2, 4, 5].
  • Tránh chải tóc thô bạo: Không giật mạnh hoặc chải tóc quá mức tại vùng chân tóc đang bị tổn thương, yếu ớt [6].

Nếu nhận thấy đường viền chân tóc bị lùi sâu, tóc thưa dần hoặc da đầu nổi mụn mủ quanh chân tóc, bạn cần đi khám chuyên khoa da liễu sớm để được chẩn đoán chính xác và can thiệp kịp thời trước khi nang tóc bị xơ hóa vĩnh viễn [3, 7].