Cà chua là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của nhiều gia đình Việt. Nhiều lời truyền tai cho rằng hoạt chất lycopene màu đỏ trong cà chua có thể giúp nam giới phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay: Cà chua và lycopene cho thấy tiềm năng hỗ trợ giảm nguy cơ ở các nghiên cứu quan sát quy mô lớn, nhưng các thử nghiệm lâm sàng can thiệp bằng viên uống bổ sung lại cho kết quả chưa đồng nhất [1], [2]. Cà chua có thể là một phần của chế độ ăn lành mạnh, nhưng không phải là "thần dược" ngăn chặn hoàn toàn căn bệnh này [1].

Lycopene và cơ chế tác động lên tế bào tuyến tiền liệt

Lycopene là một sắc tố tự nhiên thuộc nhóm carotenoid, tạo nên màu đỏ đặc trưng cho quả cà chua [3]. Đây là một chất chống oxy hóa mạnh, ngoài ra còn được ghi nhận có các đặc tính hỗ trợ sửa chữa DNA, đóng vai trò như một tác nhân hóa dự phòng ung thư [3].

Ở cấp độ tế bào, lycopene đã được chứng minh có khả năng ức chế sự phát triển của khối u tuyến tiền liệt thông qua con đường truyền tín hiệu phản ứng viêm [1]. Cụ thể, các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy lycopene có thể ức chế sự tăng sinh của tế bào u tuyến tiền liệt người phụ thuộc androgen (dòng tế bào LNCaP) qua việc kích hoạt con đường PPARgamma-LXRalpha-ABCA1 [4]. Đối với các dòng tế bào không phụ thuộc androgen như PC-3 và DU-145, hoạt chất này cũng thể hiện khả năng ức chế đặc tính bám dính và di căn của tế bào [4].

Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2019 đã đánh giá chiết xuất lycopene từ các chế phẩm cà chua (dạng cô đặc, bột nhão, tương cà, sốt) trên hai dòng tế bào DU-145 và PC-3 ở nồng độ từ 500 đến 5000 mcg/mL trong 96 giờ [5]. Kết quả cho thấy các chiết xuất này làm giảm khả năng sống của tế bào, làm biến đổi chu kỳ tế bào và thúc đẩy quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào ung thư [5]. Trong cơ thể sống, nghiên cứu trên chuột biến đổi gen (mô hình TRAMP) cũng ghi nhận cà chua và lycopene trong khẩu phần ăn có thể ảnh hưởng đến biểu hiện gen liên quan đến tín hiệu androgen và sự sinh ung thư ở giai đoạn sớm [4].

Các nghiên cứu quan sát nói gì về cà chua và lycopene?

Phần lớn các bằng chứng ủng hộ vai trò bảo vệ của cà chua đến từ các nghiên cứu quan sát trên quần thể người.

Năm 2013, một phân tích gộp bao gồm 11 nghiên cứu đoàn hệ và 6 nghiên cứu bệnh - chứng lồng nhau đã được tiến hành nhằm xác định mối liên hệ giữa việc tiêu thụ lycopene/cà chua và tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt [6]. Kết quả cho thấy:

  • Nhóm tiêu thụ nhiều cà chua sống có tỷ số chênh (OR) mắc bệnh là 0,81 (KTC 95%: 0,59-1,10) so với nhóm tiêu thụ ít [6].
  • Nhóm tiêu thụ nhiều cà chua nấu chín có OR là 0,85 (KTC 95%: 0,69-1,06) [6].
  • Mức tiêu thụ lycopene cao hơn tương ứng với OR là 0,93 (KTC 95%: 0,86-1,01) và nồng độ lycopene huyết thanh cao hơn có OR là 0,97 (KTC 95%: 0,88-1,08) [6]. Từ các số liệu này, các nhà nghiên cứu nhận định cà chua có thể đóng vai trò bảo vệ ở mức khiêm tốn [6].

Đến năm 2016, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác đã tổng hợp lại các dữ liệu quan sát [4]. Kết quả cho thấy tác dụng bảo vệ phần lớn được ghi nhận rõ ràng hơn ở các nghiên cứu bệnh - chứng [4]. Trong khi đó, phân tích tổng hợp từ các nghiên cứu đoàn hệ lại cho thấy nguy cơ tương đối (RR) là 0,96 (KTC 95%: 0,84-1,10; I² = 54,1%) [4]. Một phân tích gộp năm 2014 từ Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới trên 7 nghiên cứu đoàn hệ cũng đưa ra kết quả gộp RR khi tăng 1 khẩu phần/ngày là 0,93 (KTC 95%: 0,79-1,09; I² = 52,0%), tức không đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt [4].

Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi từ năm 1986 đến 1998 của nhóm tác giả Giovannucci và cộng sự ghi nhận nam giới dùng từ 2 khẩu phần sốt cà chua mỗi tuần trở lên giảm tới 66% nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt thể di căn so với nhóm ăn dưới 1 khẩu phần mỗi tháng [7]. Đáng chú ý, mối liên hệ nghịch giữa sốt cà chua và tỷ lệ mắc bệnh có ý nghĩa thống kê rõ ràng ở giai đoạn trước khi áp dụng xét nghiệm PSA rộng rãi (1986-1992), nhưng lại yếu hơn đáng kể trong giai đoạn xét nghiệm PSA phổ biến (1992-1998) [7].

Gần đây nhất, một phân tích gộp cập nhật năm 2025 trên 121 nghiên cứu tiến cứu theo dõi từ 2 đến 32 năm (với 108.574 ca ung thư và 10.375 ca tử vong) cho thấy mức tiêu thụ lycopene cao giúp giảm 5% nguy cơ ung thư nói chung (RR gộp: 0,95; KTC 95%: 0,92-0,98), còn nồng độ lycopene máu cao giúp giảm 11% nguy cơ (RR gộp: 0,89; KTC 95%: 0,84-0,95) [8]. Nghiên cứu cũng phát hiện mối liên hệ nghịch tuyến tính giữa lượng lycopene nạp vào qua ăn uống và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt (RR gộp: 0,99; KTC 95%: 0,97-1,00; p = 0,045) [8]. Về tỷ lệ tử vong do ung thư, nồng độ lycopene trong máu cao có liên quan tới mức giảm tử vong chung (RR gộp: 0,76; KTC 95%: 0,60-0,98) [8].

Thử nghiệm lâm sàng và can thiệp thực tế: Kết quả còn trái chiều

Dù các nghiên cứu quan sát trên số đông đưa ra nhiều tín hiệu khả quan, các nghiên cứu can thiệp và thử nghiệm lâm sàng đối chứng lại chưa đưa ra kết luận thống nhất.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược theo dõi trong 1 năm trên 40 bệnh nhân có tân sinh trong biểu mô tuyến tiền liệt mức độ cao (HGPIN) đã sử dụng viên bổ sung lycopene 4 mg, uống 2 lần mỗi ngày [3]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ giảm tiến triển thành ung thư tuyến tiền liệt sau 1 năm điều trị lên đến 66%, cho thấy lycopene dung nạp tốt, không gây độc tính và có tiềm năng ngăn ngừa ở nhóm nguy cơ cao này [3].

Tuy nhiên, khi xem xét chỉ số kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) - một dấu ấn quan trọng để theo dõi bệnh lý tuyến tiền liệt, kết quả lại không như kỳ vọng. Một phân tích gộp năm 2022 trên 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá tác động của việc bổ sung lycopene hoặc chiết xuất cà chua lên nồng độ PSA huyết thanh [2]. Kết quả gộp cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ PSA giữa nhóm dùng lycopene và nhóm chứng (chênh lệch trung bình có trọng số WMD = -0,12 ng/ml; KTC 95%: -0,62 đến 0,38 ng/ml; P = 0,64) [2]. Do đó, các nhà nghiên cứu kết luận việc dùng chiết xuất lycopene chưa cho thấy hiệu quả làm giảm chỉ số PSA [2].

Ở cấp độ thực nghiệm trên động vật, Rowles và cộng sự cũng ghi nhận cà chua hoặc lycopene không có tác động đáng kể lên sự xuất hiện của ung thư tuyến tiền liệt kháng cắt tinh hoàn trên mô hình chuột [1]. Chính vì vậy, một phân tích gộp năm 2021 dựa trên các nghiên cứu đoàn hệ chất lượng cao đã kết luận rằng chưa có mối liên hệ rõ ràng, nhất quán giữa lượng cà chua tiêu thụ và việc giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt [1].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Sự không đồng nhất giữa các kết quả nghiên cứu bắt nguồn từ nhiều rào cản phương pháp học.

Thứ nhất, bằng chứng tích cực chủ yếu đến từ các nghiên cứu bệnh - chứng, vốn là thiết kế rất dễ bị sai lệch nhớ lại (recall bias) và sai lệch chọn mẫu [4], [7]. Khi phân tích riêng các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu - vốn có độ tin cậy cao hơn - mối liên hệ bảo vệ thường suy giảm hoặc không còn ý nghĩa thống kê rõ rệt [1], [4].

Thứ hai, việc đo lường lượng cà chua nạp vào trong các nghiên cứu thường thiếu sự đồng nhất [1]. Các chế phẩm từ cà chua rất đa dạng (cà chua tươi, nước ép, sốt cà chua, cà chua hộp) và điểm cắt phân loại mức ăn cao - thấp ở mỗi nghiên cứu lại khác nhau [1].

Thứ ba, hầu hết các nghiên cứu đoàn hệ lớn được thực hiện tại Mỹ, khiến khả năng khái quát hóa kết quả cho các quần thể có thói quen ăn uống khác trên thế giới bị hạn chế [1]. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 2007 sau khi xem xét 13 nghiên cứu quan sát cũng đã kết luận rằng bằng chứng ủng hộ việc ăn cà chua và lycopene để giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt chỉ ở mức rất hạn chế [3].

Những hiểu lầm thường gặp của nam giới

Nhiều người tin rằng uống viên bổ sung lycopene liều cao sẽ mang lại tác dụng thần kỳ hơn ăn thực phẩm tươi. Thực tế, phân tích gộp năm 2022 đã chứng minh việc uống chế phẩm chiết xuất lycopene không giúp hạ chỉ số PSA so với nhóm chứng [2]. Viên uống tinh khiết không thể thay thế được cấu trúc tự nhiên phong phú của quả cà chua.

Một hiểu lầm phổ biến khác là ăn cà chua sống sẽ tốt hơn vì sợ nhiệt độ phá hủy vitamin. Đối với lycopene, điều này hoàn toàn ngược lại. Quá trình chế biến nhiệt làm thay đổi cấu trúc đồng phân (cis-isomers) của lycopene, giúp hoạt chất này tăng sinh khả dụng và cơ thể hấp thu tốt hơn so với khi ăn cà chua sống [5].

Ngoài ra, không ít người lầm tưởng ăn nhiều cà chua có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp tầm soát hay phác đồ điều trị y khoa. Ung thư tuyến tiền liệt là bệnh lý ác tính phức tạp chịu ảnh hưởng từ tuổi tác, lối sống, môi trường và di truyền [5]. Thực phẩm chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, không có giá trị chữa khỏi bệnh [1].

Ai nên thận trọng khi tăng cường cà chua?

Mặc dù cà chua là thực phẩm lành tính, việc lạm dụng hoặc đột ngột ăn quá nhiều có thể không phù hợp với một số đối tượng:

  • Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm loét dạ dày: Cà chua và các loại sốt cà chua có tính axit tự nhiên cao, có thể kích thích niêm mạc dạ dày, gây ợ chua, nóng rát thượng vị.
  • Người có tiền sử sỏi thận nhóm oxalate: Cà chua chứa một lượng oxalate nhất định, nếu tiêu thụ quá mức ở người có cơ địa dễ tạo sỏi có thể làm tăng gánh nặng cho hệ tiết niệu.
  • Người có bệnh lý thận mạn tính cần kiểm soát kali: Cà chua, đặc biệt là các dạng cô đặc như bột nhão hay sốt, chứa hàm lượng kali tương đối cao, cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát lượng ăn phù hợp.
  • Người đang điều trị ung thư tuyến tiền liệt hoặc dùng các thuốc đặc trị: Tuyệt đối không tự ý dùng các viên uống bổ sung lycopene liều cao mà không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị, nhằm tránh các tương tác thuốc không mong muốn [2].

Cách bổ sung cà chua hiệu quả trong bữa ăn hàng ngày

Để tận dụng tối đa lượng lycopene mà cơ thể có thể hấp thụ từ cà chua, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc chế biến sau:

  • Ưu tiên cà chua nấu chín: Việc nấu chín giúp phá vỡ các thành tế bào thực vật, giải phóng lycopene tự do [7]. Bạn có thể chế biến thành các món canh cà chua, sốt cà chua, cà chua xào hoặc sốt mì Ý [7], [5].
  • Kết hợp với chất béo lành mạnh: Lycopene là một carotenoid tan trong chất béo. Nấu cà chua cùng với một lượng nhỏ dầu thực vật (như dầu ô liu, dầu hạt cải) sẽ giúp đường ruột hấp thu hoạt chất này hiệu quả hơn đáng kể [7].
  • Đa dạng hóa chế phẩm: Các nghiên cứu cho thấy các sản phẩm chế biến từ cà chua như bột cà chua nhão (paste), sốt (sauce) hay tương cà đều lưu giữ được hàm lượng lycopene hoạt tính sinh học cao [5].
  • Duy trì lượng dùng điều độ: Thay vì dồn ăn một lượng lớn trong một bữa, nam giới có thể bổ sung từ 2 đến 3 khẩu phần các món ăn từ cà chua mỗi tuần trong khuôn khổ chế độ ăn cân đối nhiều rau xanh và hoa quả [7].

Nhìn chung, cà chua là một loại quả giàu dưỡng chất và lycopene mang lại nhiều lợi ích sinh học tiềm năng cho cơ thể [1], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện nay chưa đủ đồng nhất để xem lycopene như một liệu pháp y khoa ngăn ngừa hoàn toàn ung thư tuyến tiền liệt [1], [2]. Nam giới nên duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và chủ động thăm khám, tầm soát định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.