Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một tách cà phê thơm đậm để tìm kiếm sự tỉnh táo trước giờ làm việc. Thế nhưng, không ít người sau khi uống lại cảm thấy tim đập dồn dập, hồi hộp và khi đo thử thì thấy huyết áp tăng vọt lên đáng kể. Điều này làm dấy lên một nỗi băn khoăn rất lớn: liệu thức uống quen thuộc này chỉ kích hoạt huyết áp tăng tạm thời hay sẽ âm thầm trở thành thủ phạm gây ra bệnh tăng huyết áp mạn tính suốt đời?
Các bằng chứng khoa học cho thấy cà phê chỉ khiến huyết áp tăng vọt trong ngắn hạn ngay sau khi sử dụng, trong khi việc duy trì thói quen uống đều đặn mỗi ngày hầu như không gây ra tình trạng tăng huyết áp kéo dài ở phần lớn dân số [1], [2]. Nhờ cơ chế thích ứng tự nhiên của cơ thể, hiện tượng dung nạp sẽ nhanh chóng xuất hiện để làm dịu các tác động này [1], [2].
Cơn tăng vọt tức thì: Huyết áp biến động ra sao sau khi uống?
Khi caffeine được nạp vào cơ thể, phản ứng của hệ thống tuần hoàn diễn ra tương đối nhanh chóng và rõ rệt. Những nghiên cứu y khoa từ sớm đã ghi nhận rằng việc dùng một liều caffeine cấp tính (tương đương lượng dùng cả ngày dồn vào một lần sau thời gian kiêng khem) có thể làm tăng đồng thời cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương từ 10 đến 15 mmHg, đồng thời làm chậm nhịp tim khoảng 2 đến 5 nhịp mỗi phút [1]. Phản ứng tăng áp này thường thấy rõ nhất ở những người vốn đã có sẵn bệnh nền tăng huyết áp [2].
Để kiểm chứng phản ứng này trong điều kiện lâm sàng có đối chứng, một thử nghiệm năm 1991 đã tiến hành đánh giá tác động huyết động cấp tính trên 15 người tình nguyện khỏe mạnh không có thói quen uống cà phê [3]. Những người tham gia được chỉ định dùng cà phê kiểu Ý hoặc 200 mg caffeine tinh khiết, đối chiếu với nhóm dùng giả dược (cà phê khử caffeine hoặc dịch chiết quả china đắng) [3]. Kết quả theo dõi liên tục ở các mốc 30, 60, 90 và 120 phút chỉ ra rằng cả cà phê Ý và caffeine tinh khiết đều làm huyết áp tâm thu tăng 10% và huyết áp tâm trương tăng 5% trong ít nhất 2 giờ [3]. Bên cạnh đó, lưu lượng máu khi nghỉ ngơi giảm xuống và sức cản mạch máu ngoại biên ở cánh tay tăng lên, trong khi giả dược hoàn toàn không gây ra biến đổi nào [3].
Không chỉ dừng lại ở các chỉ số đo lường tại bắp tay, tác động cấp tính của caffeine còn chạm tới huyết áp trung tâm – tức áp lực máu tác động trực tiếp lên gốc động mạch chủ và tim. Trong một thử nghiệm mù đôi bắt chéo công bố năm 2005, 16 tình nguyện viên khỏe mạnh (gồm 8 nam và 8 nữ, độ tuổi trung bình 29) được cho uống cà phê thông thường chứa 80 mg caffeine hoặc cà phê khử caffeine (decaf) [4]. Các phép đo huyết áp động mạch chủ và phân tích sóng mạch ở phút thứ 30, 60, 90 và 120 cho thấy cà phê chứa caffeine làm huyết áp trung tâm tâm thu tăng từ 96,2 mmHg lên 101,1 mmHg, và huyết áp trung tâm tâm trương tăng từ 72,6 mmHg lên 76,5 mmHg [4]. Ngược lại, cà phê khử caffeine không làm thay đổi các thông số này, và huyết áp ngoại vi đo ở cánh tay cũng không biến động đáng kể [4].
Cơ chế sinh học: Vì sao caffeine gây co mạch tức thời?
Hiện tượng tăng áp lực máu sau khi uống cà phê chủ yếu bắt nguồn từ caffeine – thành phần hoạt tính chính trong loại hạt này [2]. Dưới góc độ sinh hóa, caffeine là chất đối kháng cạnh tranh có khả năng phong tỏa các thụ thể adenosine trên thành mạch và mô tim [2], [5]. Bình thường, adenosine đóng vai trò như một chiếc chìa khóa giúp mạch máu giãn nở và duy trì sự thư giãn cơ trơn; khi bị caffeine ngăn chặn, tín hiệu giãn mạch bị gián đoạn [2], [5]. Đồng thời, caffeine còn gây ức chế enzyme phosphodiesterase, thúc đẩy làm tăng nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh như norepinephrine và epinephrine lưu hành trong hệ thống tuần hoàn [2], [6].
Sự giải phóng các hormone này gây ra tình trạng co mạch ngoại vi, làm suy giảm sự giãn mạch phụ thuộc nội mô và gia tăng độ cứng của các động mạch lớn [6], [7], [3]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017 thực hiện trên 10 nam thanh niên khỏe mạnh nhằm tìm hiểu ảnh hưởng của cà phê lên hệ mạch toàn thân và mạch máu não, các nhà khoa học nhận thấy huyết áp động mạch trung bình và vận tốc sóng mạch đo từ cánh tay đến cổ chân (baPWV - chỉ số phản ánh độ cứng thành mạch) tăng lên rõ rệt sau khi uống cà phê chứa caffeine so với giả dược [7]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận vận tốc dòng máu trung bình ở động mạch não giữa và chỉ số dẫn truyền mạch não suy giảm, tuy nhiên chỉ số đập (PI) của dòng máu não không bị ảnh hưởng, cho thấy áp lực xung tới não vẫn được điều hòa ổn định dù hệ mạch toàn thân bị tăng áp lực tạm thời [7]. Ngoài ra, thử nghiệm năm 2005 cũng chỉ ra rằng chỉ số gia tăng (Augmentation Index) tăng đáng kể sau khi dùng cà phê chứa 80 mg caffeine, tạo ra áp lực dội ngược bất lợi và làm tăng gánh nặng tống máu của tâm thất trái [4].
Dài hạn: Cơ chế dung nạp và nghịch lý huyết áp mạn tính
Mặc dù phản ứng cấp tính làm co mạch và đội huyết áp lên khá rõ, bức tranh sức khỏe lại đảo chiều hoàn toàn khi xét đến việc sử dụng cà phê trường diễn mỗi ngày. Hiện tượng này được giải thích bởi cơ chế dung nạp (tolerance) của hệ tim mạch [2]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy rằng việc đưa caffeine liên tục vào cơ thể qua các cữ uống hằng ngày sẽ dẫn tới sự suy giảm rất nhanh của phản ứng tăng huyết áp [1]. Cơ thể dần thích nghi, các thụ thể điều hòa mạch máu tự cân chỉnh lại, khiến mức độ nhảy vọt huyết áp không còn dữ dội như ở những người mới uống lần đầu hoặc người kiêng caffeine lâu ngày [1], [2].
Minh chứng cho điều này, các thử nghiệm lâm sàng dài hạn cho thấy việc chuyển đổi qua lại giữa cà phê thông thường chứa caffeine và cà phê decaf chỉ tạo ra những thay đổi hết sức mờ nhạt trên chỉ số huyết áp nền của người tham gia [1]. Mặc dù một số nghiên cứu theo dõi lặp lại caffeine ghi nhận tác dụng tăng áp vẫn có thể dai dẳng ở một vài đối tượng cá biệt, phần lớn các trường hợp dùng caffeine mạn tính không dẫn tới tình trạng tăng huyết áp bệnh lý [2]. Do đó, khi đánh giá tổng thể trong các nghiên cứu theo dõi dài hạn và nghiên cứu trên diện rộng quần thể, các nhà khoa học không tìm thấy sự gia tăng huyết áp mang tính hệ thống [2].
Quan điểm này được củng cố mạnh mẽ bởi một cuộc khảo sát cộng đồng ngẫu nhiên quy mô lớn năm 1988 trên 2.436 người trưởng thành [8]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng bảng câu hỏi tần suất dinh dưỡng để xác định lượng caffeine tiêu thụ thường xuyên từ các thức uống như cà phê, trà và nước ngọt có gas, kết hợp đo huyết áp theo quy chuẩn y tế chuẩn hóa [8]. Kết quả phân tích cho thấy lượng tiêu thụ caffeine hàng ngày chỉ có mối tương quan rất nhỏ với sự gia tăng của huyết áp tâm trương – với mức tăng đo được chưa tới 1 mmHg ở liều dùng thông thường [8]. Quan trọng hơn, nghiên cứu kết luận hoàn toàn không có bằng chứng nào cho thấy thói quen uống đồ uống chứa caffeine làm tăng nguy cơ phát triển thành bệnh tăng huyết áp mạn tính [8].
Đến năm 2009, một tổng quan khoa học sâu rộng về tim mạch cũng xác nhận lại kết luận này: dù việc uống cà phê mạn tính có thể làm huyết áp nền nhích nhẹ cùng với việc tăng nồng độ homocysteine và cholesterol máu ở một tỷ lệ nhỏ, hiện tượng này hoàn toàn không đi kèm với sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp [6]. Ngược lại, dữ liệu theo dõi còn ghi nhận mối liên hệ nghịch đảo hết sức rõ rệt giữa thói quen uống cà phê và tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường típ 2 [6].
Sự mâu thuẫn trong các nghiên cứu dịch tễ học bắt nguồn từ đâu?
Trong nhiều thập kỷ, các nghiên cứu dịch tễ học về mối quan hệ giữa cà phê, huyết áp và bệnh tim mạch đã đưa ra nhiều kết luận trái chiều nhau [2], [6], [5]. Một số báo cáo dịch tễ học liên kết việc dùng cà phê với nguy cơ tim mạch gia tăng, trong khi các bằng chứng khác lại khẳng định tỷ lệ mắc bệnh mạch vành trên phương diện dịch tễ học là độc lập với lượng cà phê tiêu thụ [1], [2], [8]. Đến nay, ngay cả trong các hướng dẫn điều trị và kiểm soát tăng huyết áp hiện hành trên thế giới, các hiệp hội tim mạch vẫn chưa đưa ra một khuyến cáo cứng nhắc nào về việc cấm tuyệt đối hay bắt buộc hạn chế cà phê ở cộng đồng [5].
Nguyên nhân của những bất đồng này phần lớn xuất phát từ việc các nghiên cứu trước đây chưa phân tách rạch ròi giữa phản ứng cấp tính tức thời và hệ quả tích lũy mạn tính lâu dài [6], [5]. Phần lớn các nghiên cứu tiến cứu dài hạn đều không tìm thấy mối liên quan thuận giữa uống cà phê và bệnh mạch vành, trong khi các nghiên cứu bệnh - chứng (case-control) lại thường ghi nhận mối liên hệ này [6]. Sự sai lệch này được các nhà khoa học lý giải rằng: cà phê có thể đóng vai trò như một yếu tố kích hoạt các biến cố mạch vành cấp tính hoặc làm tăng kích thước ổ nhồi máu ở một nhóm bệnh nhân nhạy cảm nhất định, thay vì là nguyên nhân thúc đẩy sự hình thành mảng xơ vữa động mạch diễn tiến âm thầm nhiều năm trong cộng đồng nói chung [6].
Bên cạnh đó, các yếu tố về di truyền và lối sống cũng làm nhiễu kết quả một cách đáng kể. Đột biến đa hình ở các gen chịu trách nhiệm chuyển hóa caffeine, catecholamine, homocysteine và cholesterol có thể điều biến mạnh mẽ phản ứng tim mạch của từng cá nhân đối với cà phê [6]. Điển hình là gen mã hóa enzyme CYP1A2 – enzym chủ lực tham gia thoái giáng caffeine tại gan [5]. Tốc độ chuyển hóa của enzyme CYP1A2 có thể tác động đến mức độ ức chế thụ thể adenosine và áp lực máu, đồng thời chịu sự tương tác phức tạp giữa người có hút thuốc lá và người không hút thuốc lá [5].
Hiểu lầm thường gặp về cà phê và hệ tim mạch
Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất là việc quy đồng hiện tượng "đo huyết áp thấy tăng sau khi uống" với bệnh "tăng huyết áp mạn tính". Nhiều người sau khi thấy chỉ số tăng vội vàng kết luận cà phê là tác nhân gây xơ cứng mạch máu và suy tim dài hạn. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy phản ứng tăng huyết áp vài chục mmHg sau khi uống chỉ kéo dài trong vài giờ và nhanh chóng thoái lui nhờ hiện tượng dung nạp sinh học [1], [2], [8].
Một hiểu lầm khác nằm ở cách thức pha chế cà phê. Nhiều người cho rằng mọi loại cà phê đều có ảnh hưởng đến mỡ máu như nhau. Thực tế, các phân tích chỉ ra rằng nồng độ lipid huyết tương gần như độc lập với lượng tiêu thụ caffeine, nhưng lượng mỡ máu lại tăng nhẹ khi sử dụng cà phê đun sôi không qua màng lọc (như cách pha truyền thống kiểu Thổ Nhĩ Kỳ hoặc đun trực tiếp) so với việc uống cà phê lọc qua phin hoặc giấy lọc [1]. Vì vậy, việc tăng nhẹ cholesterol trong một số nghiên cứu tiêu thụ cà phê trường diễn thường bắt nguồn từ phương pháp pha chế chứa nhiều hợp chất dầu chưa được loại bỏ, chứ không hẳn do bản thân caffeine [1].
Ai nên thận trọng khi uống cà phê?
Dù cà phê không gây ra bệnh tăng huyết áp mạn tính ở đại bộ phận người khỏe mạnh, thức uống này không hoàn toàn vô hại đối với một số nhóm đối tượng đặc thù [2], [6]. Các nhóm sau đây cần lưu ý cẩn trọng:
- Người có tiền sử tăng huyết áp khó kiểm soát: Các nghiên cứu khẳng định phản ứng tăng huyết áp cấp tính do caffeine diễn ra mạnh mẽ nhất ở nhóm đối tượng đã có sẵn bệnh lý tăng huyết áp [2]. Việc huyết áp tăng vọt bất ngờ có thể gây thêm áp lực không cần thiết lên thành mạch đang tổn thương.
- Những người có cơ địa dễ tăng huyết áp: Thói quen uống cà phê thường xuyên có thể gây bất lợi cho một số cá nhân có cơ địa nhạy cảm, dễ phát triển thành cơn tăng áp lực máu nghiêm trọng [2].
- Bệnh nhân mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc bệnh mạch vành: Caffeine có thể làm suy giảm sự giãn mạch phụ thuộc nội mô, làm tăng độ cứng thành mạch, gia tăng hậu tải thất trái và ức chế cơ chế tiền thích ứng thiếu máu cục bộ của tim [6], [4]. Những tác động cấp tính này tiềm ẩn nguy cơ kích hoạt cơn đau thắt ngực hoặc biến cố mạch vành cấp ở nhóm bệnh nhân có mảng xơ vữa không ổn định [6].
Hướng dẫn sử dụng cà phê an toàn cho sức khỏe
Để tận hưởng hương vị cà phê mà không phải lo lắng về những biến động thất thường của huyết áp, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:
- Không uống trước khi đo huyết áp hoặc kiểm tra sức khỏe: Do caffeine làm tăng huyết áp trong vòng 2 giờ đầu và tác động lên huyết áp trung tâm [4], [3], bạn nên tránh uống cà phê ít nhất 2 đến 3 giờ trước khi đến phòng khám để tránh tình trạng sai lệch kết quả chẩn đoán.
- Ưu tiên cà phê pha qua phin lọc hoặc giấy lọc: Việc sử dụng giấy lọc giúp giữ lại các thành phần dầu tự nhiên, hạn chế nguy cơ tăng nhẹ cholesterol máu so với cách uống cà phê đun sôi trực tiếp [1].
- Theo dõi phản ứng của cơ thể: Nếu sau khi uống cà phê xuất hiện triệu chứng chóng mặt, hoa mắt, nhức đầu hoặc đánh trống ngực liên hồi, nên giảm liều lượng hoặc chuyển sang các dòng cà phê khử caffeine (decaf) [1], [4].
- Tôn trọng phác đồ y khoa: Cà phê không thể thay thế cho các biện pháp điều trị hạ áp chuẩn mực. Những người có bệnh lý tim mạch nền luôn cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa để xác định ngưỡng tiêu thụ phù hợp với tình trạng thể chất của mình.
Như vậy, cà phê thực chất chỉ gây ra phản ứng tăng huyết áp tạm thời trong ngắn hạn do hiện tượng co mạch và kích thích thần kinh, chứ không phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bệnh tăng huyết áp mạn tính dài hạn nhờ sự thích ứng của cơ thể [1], [2], [8]. Việc lắng nghe cơ thể, sử dụng cà phê với lượng vừa phải và lựa chọn cách pha chế phù hợp sẽ giúp bạn an tâm duy trì thói quen thưởng thức mỗi ngày một cách an toàn.
