Cà phê và gan nhiễm mỡ: bằng chứng lâm sàng nói gì?

Gan nhiễm mỡ không do rượu đang trở thành mối bận tâm lớn của rất nhiều người hiện đại, đặc biệt là những ai làm việc văn phòng, ít vận động hoặc có chế độ ăn dư thừa năng lượng. Nhiều người thắc mắc liệu thói quen uống cà phê sáng quen thuộc có giúp ích gì cho lá gan hay chỉ là niềm an ủi tâm lý.

Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học hiện đại cho thấy thói quen tiêu thụ cà phê điều độ có liên quan đến việc giảm nguy cơ tổn thương gan, hạn chế xơ hóa gan và hỗ trợ cải thiện men gan ở những nhóm đối tượng nhất định. Tuy nhiên, mức độ tác dụng của cà phê phụ thuộc vào tình trạng kháng insulin của từng người, liều lượng sử dụng và hoàn toàn không thể thay thế cho lối sống khoa học hay phác đồ điều trị của bác sĩ.

Gan nhiễm mỡ và câu hỏi về tách cà phê mỗi sáng

Căn bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ngày càng phổ biến trong cộng đồng khi tỷ lệ mắc bệnh đã đạt mức khoảng 24% trong dân số chung và lên tới 60% ở những người mắc bệnh gan mạn tính ^[1]. Căn bệnh này tiến triển từ việc tích tụ mỡ đơn thuần trong tế bào gan đến viêm gan thoái hóa mỡ, thậm chí tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư gan nếu không được can thiệp kịp thời ^[2].

Trong khi các lựa chọn điều trị bằng dược phẩm đặc hiệu cho gan nhiễm mỡ vẫn còn hạn chế, các nhà khoa học đã tìm kiếm giải pháp hỗ trợ từ chính lối sống và chế độ dinh dưỡng ^[3]. Cà phê là một trong những thức uống phổ biến nhất hành tinh và thu hút rất nhiều sự chú ý từ giới y khoa nhờ các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học cao [1, 2]. Mối quan tâm lớn nhất hiện nay là liệu việc uống cà phê hàng ngày có thực sự giúp giảm men gan và làm chậm tiến trình xơ hóa hay không.

Cơ chế tác động của cà phê lên tế bào gan

Để hiểu vì sao cà phê lại có lợi cho gan, các nhà nghiên cứu đã phân tích tác động của các phân tử thực vật có trong hạt cà phê đối với tế bào gan ^[3]. Trong một thí nghiệm trên động vật công bố năm 2014, chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo kết hợp với cà phê espresso khử caffeine trong 12 tuần chỉ bị thoái hóa mỡ mức độ nhẹ, trong khi nhóm uống nước lọc phát triển tình trạng thoái hóa mỡ toàn diện, viêm tiểu thùy và xơ hóa nhẹ ^[4].

Phân tích sinh học phân tử trong nghiên cứu này chỉ ra rằng cà phê làm gia tăng sự biểu hiện của các protein đóng vai trò duy trì cấu trúc tế bào lưới nội chất như GRP78 và PDIA3, đồng thời kích thích các protein ti thể như HSP70 và DJ-1 ^[4]. Cà phê cũng làm tăng mức độ biểu hiện của các chất điều hòa chống oxy hóa chính như peroxiredoxin 1, glutathione S-transferase alpha2, giúp giảm nồng độ các dấu ấn phá hủy tế bào như 8-isoprostanes trong mô gan ^[4].

Ở cấp độ cơ thể người, cà phê còn mang lại những thay đổi sinh hóa quan trọng qua con đường chuyển hóa năng lượng. Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2022 ghi nhận rằng việc bổ sung cà phê làm tăng đáng kể nồng độ adiponectin trong máu với mức chênh lệch trung bình có trọng số là 1,19 mg/mL ^[1]. Adiponectin là một loại hormone do mô mỡ tiết ra, có vai trò bảo vệ gan và cải thiện chức năng gan, mở ra hướng giải thích vì sao cà phê hỗ trợ chuyển hóa mỡ ^[1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu đoàn hệ và dịch tễ học

Mối liên hệ giữa cà phê và gan nhiễm mỡ được khảo sát rộng rãi qua các nghiên cứu quan sát trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Một phân tích gộp liều - đáp ứng năm 2019 dựa trên 7 công trình nghiên cứu với 4.825 ca bệnh và 49.616 người không mắc bệnh cho thấy bức tranh rõ ràng về liều lượng ^[5]. Khi so sánh mức tiêu thụ cao nhất với mức thấp nhất, nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ giảm có ý nghĩa thống kê với tỷ số rủi ro là 0,94 ^[5]. Đường cong liều - đáp ứng chỉ ra rằng tiêu thụ trên 3 tách cà phê mỗi ngày mới cho thấy sự giảm thiểu nguy cơ gan nhiễm mỡ rõ rệt ^[5].

Năm 2021, một nghiên cứu tại Hàn Quốc theo dõi nhóm người trưởng thành thông qua các chỉ số gián tiếp như chỉ số gan nhiễm mỡ (FLI) và chỉ số xơ hóa FIB-4 ^[6]. Trong phân tích cắt ngang, thói quen tiêu thụ cà phê cao hơn liên quan đến việc giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ ở cả nam giới (tỷ số chênh OR 0,702) và nữ giới (OR 0,810) ^[6]. Theo dõi tiến cứu cũng cho thấy mức uống cà phê cao làm giảm tỷ lệ mới mắc bệnh gan nhiễm mỡ ở nam giới với tỷ số nguy cơ HR là 0,706 ^[6].

Tại một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện ở Bệnh viện Đại học tại Thành phố Mexico năm 2012 với 73 bệnh nhân gan nhiễm mỡ và 57 người khỏe mạnh, sự khác biệt về lượng tiêu thụ cà phê giữa hai nhóm có ý nghĩa thống kê ^[3]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy mức tiêu thụ cà phê cao mang lại hiệu quả bảo vệ chống lại căn bệnh này, dù các chỉ số men chống oxy hóa ngoại vi như catalase hay superoxide dismutase chưa ghi nhận sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm ^[3].

Tác động thực tế lên men gan và mức độ xơ hóa

Men gan là dấu hiệu phản ánh tình trạng tổn thương tế bào gan thường thấy trên xét nghiệm máu. Tổng quan hệ thống năm 2014 và bài tổng quan y khoa năm 2016 cùng ghi nhận rằng ở những người có nguy cơ mắc bệnh gan hoặc có bệnh gan từ trước, việc uống cà phê giúp cải thiện các chỉ số men gan quan trọng gồm ALT, AST và GGTP phụ thuộc theo liều lượng [2, 8]. Ở bệnh nhân có bệnh gan mạn tính, thói quen này đi kèm với việc giảm nguy cơ tiến triển thành xơ gan, giảm tỷ lệ tử vong và hạ thấp nguy cơ xuất hiện ung thư biểu mô tế bào gan [2, 8].

Tuy nhiên, mối liên hệ này cần được nhìn nhận đa chiều khi đặt cạnh các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng. Phân tích gộp năm 2022 trên 14 thử nghiệm lâm sàng với tổng cộng 897 người tham gia cho thấy việc uống cà phê chưa tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với ALT, AST, GGT, phosphatase kiềm hay lactate dehydrogenase ^[1]. Điều này cho thấy tác động cải thiện men gan của cà phê có thể chỉ bộc lộ rõ khi theo dõi đoàn hệ lâu dài ở các nhóm người có nguy cơ cao, thay vì tạo ra thay đổi cấp tính trong các thử nghiệm ngắn ngày ^[1].

Về nguy cơ xơ hóa gan, bằng chứng lâm sàng năm 2015 trên 782 bệnh nhân trưởng thành thuộc Mạng lưới Nghiên cứu Lâm sàng Viêm gan thoái hóa mỡ (NASH CRN) cho thấy hiệu quả của cà phê bị chi phối mạnh mẽ bởi mức độ kháng insulin ^[2]. Nhóm tác giả nhận thấy ở những bệnh nhân có chỉ số kháng insulin HOMA-IR dưới 4,3, việc tiêu thụ cà phê giúp giảm đáng kể khả năng bị xơ hóa tiến triển với tỷ số chênh OR là 0,64 ^[2]. Ngược lại, ở những người có mức kháng insulin cao từ 4,3 trở lên, cà phê không còn thể hiện hiệu quả bảo vệ đối với tình trạng xơ hóa nặng với OR là 1,06 ^[2].

Những hiểu lầm cần tránh khi dùng cà phê bảo vệ gan

Nhiều người lầm tưởng rằng cà phê có thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương gan hoặc "tẩy sạch" mỡ thừa trong gan sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ. Đây là nhận định hoàn toàn sai lầm. Cà phê chỉ là một yếu tố dinh dưỡng hỗ trợ, không phải là thuốc giải độc và không thể trung hòa tác hại của rượu bia, đồ ngọt hay lối sống tĩnh tại.

Một hiểu lầm khác là càng uống nhiều cà phê pha đường, sữa đặc thì càng tốt cho gan. Mặc dù dữ liệu dịch tễ học tại Hàn Quốc ghi nhận mối liên hệ nghịch giữa cà phê pha kem sữa với chỉ số FIB-4 ^[6], lượng đường và chất béo bão hòa dư thừa đưa vào cơ thể từ các loại đồ uống này có thể làm tăng nặng tình trạng kháng insulin. Khi mức kháng insulin vượt ngưỡng cao, tác dụng bảo vệ chống xơ hóa gan của cà phê sẽ hoàn toàn biến mất ^[2].

Bên cạnh đó, không ít người tin rằng phải uống cà phê đậm đặc chứa nhiều caffeine mới có tác dụng. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy ngay cả cà phê đã khử caffeine cũng mang lại hiệu quả bảo vệ tế bào gan và kích hoạt các phản ứng giảm thoái hóa mỡ ^[4]. Điều này chứng minh các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên trong hạt cà phê đóng vai trò chủ đạo chứ không phụ thuộc riêng vào chất kích thích caffeine [1, 3].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Dù cà phê đem lại nhiều lợi ích tiềm năng cho sức khỏe gan, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng thức uống này với số lượng lớn mỗi ngày. Người mắc các vấn đề tim mạch, tăng huyết áp chưa kiểm soát, phụ nữ mang thai hoặc người bị trào ngược dạ dày thực quản cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi điều chỉnh lượng dùng.

Người nhạy cảm với caffeine dễ gặp các tác dụng không mong muốn như mất ngủ, run tay, bồn chồn lo âu hoặc rối loạn nhịp tim. Những trường hợp này có thể cân nhắc các loại cà phê decaf (khử caffeine), bởi nghiên cứu cho thấy loại cà phê này vẫn giữ được các thành phần điều hòa biểu hiện protein bảo vệ tế bào gan ^[4]. Đặc biệt, những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý gan mạn tính hoặc có bệnh lý nền kết hợp tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hay thay đổi phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa để chuyển sang uống cà phê.

Cách áp dụng thói quen uống cà phê an toàn và hiệu quả

Để cà phê phát huy tối đa lợi ích mà không gây hại cho sức khỏe tổng thể, người dùng nên xây dựng thói quen uống khoa học dựa trên các mốc số liệu đã được nghiên cứu:

• Liều lượng phù hợp: Các nghiên cứu liều - đáp ứng gợi ý mức tiêu thụ trên 2 đến trên 3 tách cà phê mỗi ngày có liên quan đến việc giảm nguy cơ xơ hóa và gan nhiễm mỡ [5, 8]. Tuy nhiên, cần phân bổ đều trong ngày, tránh uống dồn dập trong một thời điểm.
• Thời điểm uống: Tốt nhất nên uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, cách giờ đi ngủ ít nhất 6 tiếng để không ảnh hưởng đến giấc ngủ sinh học. Không nên uống cà phê lúc bụng quá đói nếu có tiền sử đau dạ dày.
• Cách chế biến: Ưu tiên cà phê đen nguyên chất, pha phin hoặc pha máy không đường hoặc rất ít đường. Tránh lạm dụng sữa đặc có đường, kem béo nhân tạo hay si-rô ngọt để ngăn ngừa tình trạng tăng đường huyết và kháng insulin ^[2].
• Kết hợp lối sống: Luôn kết hợp thói quen uống cà phê với chế độ ăn giảm tinh bột tinh chế, hạn chế mỡ động vật và duy trì tối thiểu 30 phút vận động thể chất mỗi ngày để giảm mức độ kháng insulin ^[2].

Nhìn chung, cà phê là thức uống hỗ trợ lành mạnh đối với người có nguy cơ hoặc đang sống chung với bệnh gan nhiễm mỡ khi được dùng đúng cách và điều độ. Tách cà phê mỗi ngày chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi song hành cùng lối sống năng động, dinh dưỡng cân bằng và sự theo dõi y tế chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.