Nhiều người có thói quen dùng một tách cà phê để tăng tập trung và ghi nhớ công việc nhanh hơn. Tuy nhiên, caffeine không trực tiếp làm tăng khả năng lưu trữ của trí nhớ ngắn hạn ở người bình thường. Bằng chứng hiện nay cho thấy chất này chủ yếu duy trì sự tỉnh táo và phản xạ, thay vì cải thiện dung lượng ghi nhớ tức thì.

Bằng chứng khoa học về caffeine và trí nhớ ngắn hạn

Các thử nghiệm trên người cho thấy kết quả trái ngược và phần lớn không ghi nhận lợi ích trực tiếp trên trí nhớ ngắn hạn.

Một nghiên cứu đánh giá trên 53 tình nguyện viên cho thấy dùng caffeine liều thấp đến trung bình không cải thiện trí nhớ từ vựng dài hạn lẫn trí nhớ âm vị ngắn hạn qua bài kiểm tra lặp lại từ [1]. Một thử nghiệm khác trên 88 người thực hiện nhiệm vụ Keep Track để đo trí nhớ làm việc cũng chỉ ra không có sự khác biệt giữa nhóm uống caffeine và nhóm đối chứng (chỉ số p = 0.679) [1].

Khi trí nhớ bị suy giảm nhân tạo bằng thuốc kháng cholinergic scopolamine, một thử nghiệm chéo mù đôi trên 16 người khỏe mạnh dùng 250 mg caffeine ghi nhận caffeine hỗ trợ phục hồi khả năng nhớ lại tự do từ trí nhớ ngắn hạn và dài hạn [2]. Tác dụng bảo vệ trí nhớ ngắn hạn trước scopolamine cũng được ghi nhận trên chuột khi dùng liều 10 mg/kg [3]. Tuy nhiên, đây là tình huống đảo ngược trạng thái suy giảm nhận thức tạm thời do thuốc, không phản ánh khả năng nâng cao trí nhớ ở não bộ bình thường [2], [4].

Caffeine tác động thế nào đến trí nhớ làm việc?

Caffeine hoạt động như một chất kích thích thần kinh gián tiếp thông qua đối kháng thụ thể adenosine, giúp tăng mức độ thức tỉnh [2], [5]. Cơ chế này mang lại lợi ích cho tốc độ phản xạ hơn là các chức năng nhận thức bậc cao [5], [4].

Một tổng quan khoa học chỉ ra caffeine chỉ hỗ trợ các tác vụ trí nhớ làm việc ở mức độ hạn chế khi cơ thể thiếu tỉnh táo [5]. Ngược lại, chất này có thể cản trở hiệu suất khi một nhiệm vụ đòi hỏi tải nhận thức cao [5].

Thử nghiệm hình ảnh cộng hưởng từ chức năng (fMRI) trên 20 nam giới trung niên (40-61 tuổi) dùng 100 mg caffeine cho thấy: chất này làm tăng kích hoạt vỏ não trước trán lưng bên khi nạp thông tin, nhưng lại làm giảm kích hoạt đồi thị trái khi duy trì thông tin [6]. Kết quả chụp não và hành vi cho thấy caffeine gây bất lợi cho trí nhớ làm việc ở mức tải nhận thức cao hơn là hỗ trợ ghi nhớ [6].

Nghiên cứu trên động vật ghi nhận caffeine dùng mạn tính (30 ngày ở chuột cống hoặc 4 tháng kèm kích thích môi trường ở chuột nhắt) giúp cải thiện trí nhớ làm việc không gian và điều hòa nồng độ BDNF ở hồi hải mã [7], [8]. Dù vậy, dữ liệu động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang khả năng ghi nhớ tức thì ở con người.

Ai nên thận trọng khi dùng caffeine?

Người có mức độ lo âu cao hoặc nhạy cảm với chất kích thích cần cẩn trọng. Liều thấp caffeine có thể giảm lo âu nhẹ, nhưng liều cao làm tăng căng thẳng, bồn chồn và run tay [5]. Tình trạng kích thích quá mức này có thể làm giảm khả năng tập trung vào công việc phức tạp [5], [6]. Người có bệnh tim mạch, huyết áp hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ về giới hạn tiêu thụ mỗi ngày.

Điều chưa biết

Các nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ:

  • Ngưỡng liều caffeine tối ưu cho từng cá nhân để hỗ trợ sự chú ý mà không gây quá tải trí nhớ làm việc.
  • Tác động khác biệt của việc dùng caffeine từng đợt so với dùng liên tục nhiều năm đối với tốc độ suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi [5], [4].
  • Cơ chế tác động thần kinh chi tiết của caffeine đối với phụ nữ, do các nghiên cứu chụp não chuyên sâu mới chỉ thực hiện trên nam giới [6].

Cách áp dụng thực tế

  • Không dùng caffeine như công cụ ghi nhớ cấp tốc trước kỳ thi hoặc khi xử lý tài liệu quá phức tạp, vì tải nhận thức cao dễ bị phân tâm [5], [6].
  • Sử dụng caffeine với lượng vừa phải vào thời điểm mệt mỏi hoặc giảm tỉnh táo để duy trì tốc độ phản xạ và chú ý thị giác [2], [5].
  • Ngừng hoặc giảm lượng dùng nếu xuất hiện cảm giác hồi hộp, run hoặc giảm khả năng xử lý thông tin [5].

Caffeine là chất hỗ trợ duy trì sự tỉnh táo và tốc độ phản xạ hơn là công cụ giúp tăng cường trí nhớ ngắn hạn. Hiệu quả nhận thức phụ thuộc nhiều vào mức độ tỉnh táo ban đầu và độ phức tạp của nhiệm vụ cần thực hiện.