Cảm giác nóng rát vùng ngực, ợ chua và khó chịu sau mỗi bữa ăn là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản hay khó tiêu chức năng. Để xoa dịu những cơn đau âm ỉ, không ít bệnh nhân tìm đến các thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc tây y. Trong số các giải pháp được quan tâm hiện nay, cam thảo đã tách glycyrrhizin, thường gọi tắt là cam thảo DGL, nổi lên như một lựa chọn hỗ trợ bảo vệ dạ dày lành tính.

Vậy thực hư hiệu quả của cam thảo DGL đối với niêm mạc đường tiêu hóa ra sao, và các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận những kết quả cụ thể nào? Dữ liệu y khoa từ các thử nghiệm có đối chứng giả dược cho thấy chiết xuất này mang lại tác dụng tích cực trong việc giảm triệu chứng khó tiêu, nhưng người dùng vẫn cần hiểu đúng bản chất để tránh những rủi ro sức khỏe không đáng có [1], [2].

Cam thảo DGL là gì và cơ chế tác động ra sao?

Cây cam thảo (danh pháp khoa học Glycyrrhiza glabra) là loài thực vật họ Đậu có lịch sử sử dụng hàng thế kỷ trong nền y học cổ truyền [1], [2]. Phần thân rễ khô hoặc chiết xuất từ thân rễ đã được các nền văn minh cổ đại như Hy Lạp, La Mã, Ấn Độ, Ai Cập hay Trung Quốc dùng làm thảo dược trừ đờm, chống đầy hơi, cải thiện các bệnh lý về gan và rối loạn tiêu hóa [3].

Trong y học thực vật hiện đại, cam thảo được dùng phổ biến để kiểm soát tình trạng viêm loét dạ dày [2]. Về mặt sinh hóa, cơ chế bảo vệ niêm mạc của cam thảo được cho là nhờ khả năng ức chế quá trình tổng hợp prostaglandin và lipoxygenase, đồng thời phát huy các đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [2], [4]. Chiết xuất này cũng được ghi nhận khả năng tạo màng bảo vệ bám dính niêm mạc [4].

Tuy nhiên, củ cam thảo tự nhiên chứa hàm lượng đáng kể glycyrrhizin (hay axit glycyrrhizic), chất tạo ngọt mạnh gấp 50 lần đường mía [4]. Hoạt chất này mang đặc tính tương tự mineralocorticoid, nếu tích tụ lâu dài sẽ gây hội chứng giả cường aldosterone, dẫn tới giữ muối natri, hạ kali máu và làm tăng huyết áp nghiêm trọng [2], [5].

Chính vì nguy cơ này, dạng cam thảo đã tách bỏ glycyrrhizin (Deglycyrrhizinated Licorice - DGL) ra đời. Quy trình loại bỏ thành phần glycyrrhizin giúp người bệnh tận dụng được các hoạt chất chống viêm, làm dịu niêm mạc mà không phải đối mặt với các tác dụng phụ chuyển hóa như hạ kali huyết, phù nề do giữ nước hay tăng huyết áp khi cần sử dụng [2].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả giảm triệu chứng dạ dày?

Hiệu quả của cam thảo DGL và các chiết xuất rễ cam thảo đối với rối loạn tiêu hóa đã được kiểm chứng thông qua một số thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (RCT).

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện trên 50 người trưởng thành mắc chứng khó tiêu chức năng (được chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rome III) đã đánh giá tác động của chiết xuất rễ cam thảo chuẩn hóa [2]. Các đối tượng tham gia được phân ngẫu nhiên dùng giả dược hoặc chiết xuất Glycyrrhiza glabra hàm lượng 75 mg (mang tên thương mại GutGard) mỗi ngày trong 30 ngày [2].

Các triệu chứng khó tiêu được bác sĩ đánh giá thông qua thang đo Likert 7 điểm tại các mốc thời gian: ngày thứ 0, ngày thứ 15 và kết thúc ngày thứ 30 [2]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, so với nhóm dùng giả dược, nhóm bệnh nhân sử dụng chiết xuất cam thảo có sự sụt giảm đáng kể điểm số tổng các triệu chứng tiêu hóa (với mức ý nghĩa thống kê p < 0.05), đồng thời ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về chất lượng cuộc sống hàng ngày [2].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên khác kéo dài 30 ngày trên các bệnh nhân Ấn Độ mắc khó tiêu chức năng cũng cho kết quả tương tự: chiết xuất GutGuard giúp giảm rõ rệt triệu chứng lâm sàng của người bệnh [1]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận hiệu quả giảm triệu chứng đáng kể trên nhóm bệnh nhân có đồng nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) [1]. Nhờ tác dụng hỗ trợ tích cực trên bề mặt niêm mạc, các bác sĩ y học tích hợp thường chỉ định cam thảo tách glycyrrhizin nhằm hỗ trợ bệnh nhân giảm liều và cai dần thuốc ức chế tiết axit dạ dày [2].

Bằng chứng trên vết loét tiêu hóa còn nhiều xung đột

Mặc dù có kết quả tích cực đối với các triệu chứng khó tiêu và trào ngược, hiệu quả của cam thảo DGL trên các tổn thương loét niêm mạc thực thể vẫn còn ghi nhận nhiều điểm bất đồng giữa các nghiên cứu lâm sàng độc lập.

Theo tổng quan y học, nhóm tác giả Brogden và cộng sự trước đây từng ghi nhận cam thảo tách glycyrrhizin có hiệu quả điều trị đối với vết loét tiêu hóa [1]. Tuy nhiên, trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng khác được thực hiện bởi nhóm tác giả Bardhan và đồng nghiệp trên các bệnh nhân tại Anh, việc điều trị bằng cam thảo tách glycyrrhizin lại không đem lại tác dụng cải thiện đáng kể trên vết loét dạ dày [1].

Sự thiếu thống nhất giữa các kết quả nghiên cứu lâm sàng này cho thấy, cam thảo DGL có thể phát huy tác dụng tốt trong việc kiểm soát các triệu chứng cơ năng như trào ngược, ợ nóng, đầy bụng hay khó tiêu, nhưng không nên xem đây là phương pháp thay thế hoàn toàn cho các phác đồ điều trị viêm loét dạ dày tá tràng chuyên sâu khi chưa có đánh giá nội soi từ bác sĩ chuyên khoa [1], [2].

Độc tính di truyền và độ an toàn tế bào của chiết xuất chuẩn hóa

Khi ứng dụng các thảo dược bổ trợ lâu dài cho đường tiêu hóa, vấn đề an toàn gen luôn được đặt lên hàng đầu. Một nghiên cứu in vitro công bố năm 2011 đã tiến hành đánh giá toàn diện tiềm năng gây độc di truyền của chiết xuất cam thảo chuẩn hóa GutGard bằng một chuỗi các thử nghiệm chuyên sâu [3].

Nghiên cứu sử dụng thử nghiệm đột biến đảo ngược ở vi khuẩn (Ames II) trên các chủng Salmonella typhimurium gồm TA98 và TAMix, kết hợp cả điều kiện có và không có phân đoạn chuyển hóa S9 [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất không làm tăng đáng kể số lượng khuẩn lạc đột biến đảo ngược [3].

Đồng thời, trong các thử nghiệm kiểm tra sai hình nhiễm sắc thể (CA) và thử nghiệm vi nhân (MN) kéo dài 4 giờ và 18 giờ (dù có hoặc không có phân đoạn S9), chiết xuất cam thảo chuẩn hóa hoàn toàn không thể hiện tác động làm gãy hay biến đổi cấu trúc nhiễm sắc thể [3]. Chuỗi kiểm định nghiêm ngặt này xác nhận chiết xuất rễ cam thảo chuẩn hóa không mang độc tính gây đột biến gen trong điều kiện thử nghiệm phòng thí nghiệm [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cam thảo hỗ trợ dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi dạng cam thảo đều an toàn như nhau và có thể đun nước uống hàng ngày với số lượng lớn để chữa trào ngược dạ dày. Đây là một quan niệm sai lầm rất nguy hiểm. Cam thảo thông thường chứa hàm lượng axit glycyrrhizic cao, nếu tiêu thụ tùy tiện có thể dẫn đến các biến chứng sức khỏe phức tạp [5].

Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy chiết xuất cam thảo có glycyrrhizin ảnh hưởng trực tiếp đến hệ nội tiết. Cụ thể, dùng cam thảo trong 1 tuần ở nam giới khỏe mạnh làm giảm 26% nồng độ testosterone trong nước bọt (dù testosterone tự do không giảm đáng kể) [1]. Đối với phụ nữ khỏe mạnh, dùng 3,5 g cam thảo chứa 7,6% glycyrrhizin mỗi ngày trong 2 chu kỳ kinh nguyệt khiến nồng độ testosterone toàn phần trung bình trong huyết thanh giảm tới 37% vào cuối tháng thứ hai [1]. Dù đặc tính này hữu ích cho điều trị rậm lông hay hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), việc tự ý dùng cam thảo chứa glycyrrhizin liều cao không kiểm soát sẽ gây xáo trộn nội tiết [1].

Nguy hiểm hơn, việc lạm dụng kéo dài cam thảo thông thường hoặc tiêu thụ lượng lớn các sản phẩm chứa glycyrrhizin có thể kích hoạt hội chứng giả cường aldosterone [5]. Một ca lâm sàng điển hình được báo cáo năm 2021 ghi nhận một bệnh nhân liên tục dùng một lượng lớn cam thảo để làm dịu cơn đau thượng vị sau bữa ăn trong nhiều năm [5]. Hậu quả là người này phải nhập viện cấp cứu vì ngất xỉu, tăng huyết áp, kiềm chuyển hóa, ngưng xoang trên điện tâm đồ và hạ kali máu nghiêm trọng [5].

Tình trạng rối loạn điện giải do lạm dụng cam thảo nếu không được kiểm soát có thể kích hoạt ngoại tâm thu trên thất, ngoại tâm thu thất và dẫn đến các cơn loạn nhịp tim nguy hiểm đe dọa tính mạng như nhịp nhanh thất, rung thất hoặc xoắn đỉnh [5].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công nhận cam thảo là chất phụ gia thực phẩm an toàn ở các nồng độ quy định nhất định, nhưng đồng thời cũng phát đi cảnh báo đối với nhóm đối tượng có nguy cơ cao hoặc khi dùng với liều lượng lớn [5].

Những nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và tránh tự ý sử dụng các chế phẩm từ cam thảo:

  • Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp cao, bệnh lý thận hoặc từng có tiền sử rối loạn nhịp tim [5].
  • Người đang có nguy cơ hạ kali máu hoặc đang sử dụng các thuốc làm thay đổi cân bằng điện giải [5].
  • Bệnh nhân đang gặp các vấn đề về rối loạn hormone hoặc nội tiết tố sinh dục [1].
  • Phụ nữ có thai, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các phác đồ thuốc đặc trị bệnh dạ dày không nên tự ý kết hợp thêm các viên uống thảo dược nếu chưa có ý kiến chuyên môn từ bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn trong đời sống

Để khai thác hiệu quả hỗ trợ dạ dày từ thảo dược một cách an toàn và đúng khoa học, người bệnh cần lưu ý các khuyến nghị thực hành sau:

  • Chọn đúng dạng bào chế: Ưu tiên tuyệt đối các sản phẩm ghi rõ "Deglycyrrhizinated Licorice" (cam thảo DGL) hoặc các chiết xuất rễ cam thảo đã chuẩn hóa và loại bỏ glycyrrhizin để bảo vệ huyết áp và tim mạch [2]. Tránh tự ý mua rễ cam thảo thô về sắc uống dài ngày với số lượng lớn [5].
  • Liều lượng và thời gian: Theo các thử nghiệm lâm sàng, chiết xuất cam thảo chuẩn hóa như GutGard được sử dụng với liều 75 mg mỗi ngày trong liệu trình 30 ngày để cải thiện triệu chứng khó tiêu chức năng [2]. Không tự ý tăng liều hoặc kéo dài nhiều tháng mà không có sự theo dõi y tế [5].
  • Cách dùng: Các sản phẩm DGL thường được dùng trước bữa ăn khoảng 20-30 phút để các hợp chất chống viêm có thời gian tiếp xúc, phủ một lớp bảo vệ lên niêm mạc thực quản và dạ dày [2], [4].
  • Phối hợp thay đổi lối sống: Cam thảo DGL chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Người bị trào ngược dạ dày thực quản vẫn cần duy trì chế độ ăn uống khoa học: tránh ăn quá no, hạn chế đồ chua cay, dầu mỡ, không nằm ngay sau khi ăn tối thiểu 2-3 giờ, kê cao đầu giường khi ngủ và kiểm soát cân nặng hợp lý.

Cam thảo DGL là một thảo dược tiềm năng giúp làm dịu cảm giác khó chịu do trào ngược dạ dày và khó tiêu chức năng thông qua các cơ chế kháng viêm tại chỗ [2], [4]. Tuy vậy, người bệnh không nên thần thánh hóa thảo dược hay xem đây là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý tiêu hóa [1], [2]. Hãy thăm khám chuyên khoa tiêu hóa để có chẩn đoán chính xác và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào, đặc biệt khi đang dùng thuốc điều trị theo toa [2], [5].