Nhiều người Việt có thói quen hãm cam thảo uống thay trà mỗi ngày để "thanh nhiệt giải độc". Vị ngọt dịu, tính mát của dược liệu này khiến số đông mặc định thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối an toàn. Thực tế, lạm dụng cam thảo dài ngày là con đường ngắn dẫn đến ngộ độc chuyển hóa nguy hiểm.
Cam thảo chứa các hoạt chất có thể phá vỡ cân bằng nội tiết điều hòa muối khoáng của cơ thể. Uống cam thảo liên tục nhiều tuần hoặc nhiều tháng gây ra hội chứng giả cường aldosterone, làm tụt kali máu nghiêm trọng, dẫn đến biến đổi điện tâm đồ, tăng huyết áp và liệt cơ.
Căn nguyên gây hội chứng giả cường aldosterone
Để hiểu mối nguy từ cam thảo, cần nhìn vào cách thận điều hòa điện giải. Bình thường, vỏ thượng thận tiết ra hormone aldosterone nhằm giữ lại natri và thải bớt kali qua nước tiểu khi cần thiết. Quá trình này được kiểm soát nghiêm ngặt bởi trục nội tiết renin - angiotensin - aldosterone để huyết áp luôn ổn định [1].
Trong cam thảo Bắc, thành phần hoạt tính chính là axit glycyrrhizic (hoặc glycyrrhizin) [1], [2]. Hoạt chất này sau khi vào cơ thể sẽ ức chế enzyme 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (viết tắt là 11beta-HSDH-2) [1], [3]. Enzyme 11beta-HSDH-2 vốn có mặt ở tế bào ống lượn xa và ống góp của thận với nhiệm vụ bất hoạt cortisol thành cortisone [1], [3]. Do cortisol và aldosterone có cấu trúc phân tử tương đồng, nếu enzyme trên bị chặn, cortisol không bị vô hiệu hóa sẽ tích tụ lại rồi gắn thẳng vào các thụ thể mineralocorticoid [1], [3].
Hậu quả là thận bị kích hoạt chế độ tái hấp thu natri ồ ạt và tăng bài tiết kali qua đường tiểu [2]. Tình trạng này tạo ra triệu chứng hệt như khi cơ thể thừa aldosterone, nhưng xét nghiệm máu lại thấy renin và aldosterone đều hạ thấp [4], [1], [5], [6]. Y học gọi đây là hội chứng giả cường aldosterone (pseudohyperaldosteronism) [4], [1]. Lượng muối natri tích tụ kéo theo nước làm tăng thể tích tuần hoàn, dẫn đến huyết áp cao, kiềm chuyển hóa và cạn kiệt kali trong máu [4], [1].
Từ tụt kali máu đến biến đổi điện tim và liệt cơ
Kali là khoáng chất chịu trách nhiệm dẫn truyền xung động thần kinh và duy trì nhịp co bóp ổn định của cơ tim. Khi nồng độ kali trong máu giảm sút nghiêm trọng do cam thảo đào thải liên tục, màng tế bào cơ và tế bào thần kinh rơi vào trạng thái mất phân cực. Tình trạng này khiến người bệnh bị suy nhược toàn thân, yếu cơ tiến triển nhanh hoặc liệt đột ngột [4], [7].
Nghiêm trọng hơn, thiếu hụt kali làm rối loạn hoạt động điện thế của tim. Người bị hạ kali máu do cam thảo có thể xuất hiện những thay đổi bất thường trên điện tâm đồ (ECG) [2]. Rối loạn điện giải này đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được phát hiện kịp thời [8], có nguy cơ dẫn đến tiêu cơ vân (rhabdomyolysis) làm giải phóng protein cơ vào máu gây tắc nghẽn ống thận [5], [2]. Đáng sợ ở chỗ, quá trình tụt kali có thể diễn ra âm thầm, không có dấu hiệu báo trước cho đến khi kiểm tra sức khỏe tình cờ hoặc biến chứng xuất hiện [4], [6].
Bằng chứng khoa học từ các ca lâm sàng thực tế
Mối nguy hiểm của việc dùng cam thảo dài ngày không dừng lại ở mặt lý thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều báo cáo y khoa chi tiết:
Một nghiên cứu công bố năm 2020 ghi nhận một cụ ông 79 tuổi đến khám vì tiểu nhiều lần và dòng tiểu yếu [4]. Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ kali tụt xuống mức cực kỳ nguy hiểm là 1,8 mmol/L kèm tăng huyết áp và kiềm chuyển hóa [4]. Bệnh nhân hoàn toàn tỉnh táo, không có triệu chứng thần kinh hay yếu liệt dù kali máu hạ thấp [4]. Khai thác bệnh sử cho thấy cụ ông đã uống trà cam thảo liên tục mỗi ngày trong suốt 18 tháng [4]. Bệnh nhân chỉ hồi phục mức kali bình thường sau khi ngừng hẳn cam thảo và được bù kali tích cực qua đường tĩnh mạch [4].
Năm 2004, một nghiên cứu lâm sàng công bố trường hợp bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt bị hạ kali máu nặng dẫn đến liệt cơ sau khi dùng thuốc bổ thảo dược chứa cam thảo trong 2 tháng [1]. Phân tích liều lượng cho thấy người này dùng 184 mg axit glycyrrhizic mỗi ngày [1]. Các nhà khoa học cảnh báo liều dùng chỉ 100 mg axit glycyrrhizic mỗi ngày đã đủ để gây ra các tác dụng phụ giữ muối, hạ kali và tăng huyết áp [1].
Năm 2012, y văn tiếp tục ghi nhận trường hợp người đàn ông 62 tuổi nhập viện vì yếu dần cả bốn chi trong một tuần [7]. Nguyên nhân được xác định là ngộ độc thức uống làm từ cam thảo (loại nước souss phổ biến ở một số khu vực), gây hội chứng giả cường aldosterone và hạ kali máu nghiêm trọng [7]. Sau khi được điều chỉnh thăng bằng điện giải kịp thời, chức năng vận động của bệnh nhân mới hồi phục hoàn toàn [7].
Năm 2008, một báo cáo ghi nhận nữ bệnh nhân 67 tuổi bị tiêu cơ vân do hạ kali máu (nồng độ kali giảm chỉ còn 1,6 mEq/L, men cơ creatinine kinase tăng vọt lên 8.778 IU/L) sau khi uống thuốc đông y chứa 2,0 g cam thảo mỗi ngày trong vòng hai năm [5]. Đáng chú ý, đây là liều cam thảo thông thường được cấp phép, chứng minh liều thấp dùng kéo dài vẫn có thể gây biến chứng nặng [5].
Năm 2021, một trường hợp phụ nữ 43 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh trước đó đã phải nhập viện với tình trạng hạ kali máu nặng, tổn thương cơ vân, biến đổi trên điện tâm đồ và liệt vận động sau khi uống 2 đến 2,5 lít trà cam thảo mỗi ngày trong khoảng 8 tuần [2]. Tác dụng kích hoạt thụ thể mineralocorticoid tại thận của glycyrrhizin đã khiến bệnh nhân mất kali nghiêm trọng [2].
Năm 2023, một nghiên cứu báo cáo cụ bà 70 tuổi nhập viện vì gãy xương gót chân [6]. Xét nghiệm máu tình cờ phát hiện kali chỉ đạt 2,4 mmol/L kèm renin và aldosterone đều giảm thấp [6]. Bệnh sử cho thấy bà dùng hai bài thuốc Kampo chứa cam thảo (một loại dùng 1,0 g cam thảo/ngày trong 3 tháng, loại kia dùng 4,0 g cam thảo/ngày trong 3 tháng) [6]. Các chuyên gia rút ra kết luận liều cam thảo từ 2,5 g mỗi ngày trở lên tiềm ẩn rủi ro rất cao gây hội chứng giả cường aldosterone, đòi hỏi bệnh nhân phải truyền tới 610 mmol kali trong 13 ngày mới đưa chỉ số máu về bình thường [6].
Năm 2025, một bệnh nhân nam 71 tuổi phải vào khoa hồi sức tích cực (ICU) vì hạ kali máu nguy kịch sau khi ăn bánh kẹo chứa chiết xuất cam thảo liên tục trong 6 tuần [8]. Nghiên cứu nhấn mạnh axit glycyrrhizic trong bánh kẹo thông thường cũng đủ khả năng đe dọa tính mạng nếu tiêu thụ quá mức [8].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Dữ liệu y khoa về độc tính của cam thảo chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh lâm sàng đơn lẻ và nghiên cứu quan sát trên những trường hợp nhập viện khẩn cấp [4], [1], [5], [6]. Điều này đồng nghĩa chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên diện rộng để xác lập một ngưỡng an toàn tuyệt đối cho từng nhóm người.
Mức độ nhạy cảm của mỗi cá nhân với hoạt chất glycyrrhizin dao động rất lớn [4]. Cùng một lượng cam thảo, người này có thể chỉ hơi mệt mỏi nhưng người khác đã bị liệt cơ hoặc rối loạn nhịp tim [4], [1], [2]. Yếu tố cơ địa, chức năng gan thận sẵn có và thời gian dùng đóng vai trò quyết định mức độ ngộ độc [4]. Do đó, người dân không nên dựa vào cảm giác chủ quan "uống thấy vẫn khỏe" để tiếp tục dùng dài ngày [4].
Những hiểu lầm tai hại thường gặp
Nhiều người lầm tưởng cam thảo là thảo dược giải nhiệt lành tính, có thể cho cả nắm vào nồi nước mát sâm bí đao, nước rễ tranh uống liên tục suốt mùa nắng nóng. Thói quen uống nước thảo mộc ngọt ngọt thay nước lọc mỗi ngày tiềm ẩn nguy cơ tích tụ hoạt chất glycyrrhizic acid mà cơ thể không kịp đào thải [4], [1], [2].
Một ngộ nhận khác là chỉ khi cơ thể thấy mệt, chuột rút hay choáng váng thì kali máu mới hạ. Bằng chứng y khoa chứng minh hạ kali máu do cam thảo có thể tiến triển hoàn toàn âm thầm không triệu chứng cho đến khi rơi vào tình trạng nguy cấp [4], [6]. Ngoài ra, việc dùng thực phẩm chứa cam thảo như kẹo ngậm họ, kẹo bánh ngọt hay các loại thực phẩm bổ sung không rõ nhãn mác cũng có thể kích hoạt hội chứng tương tự mà người dùng không hề hay biết [8], [3].
Ai cần tuyệt đối thận trọng với cam thảo?
Những người đang mắc bệnh tim mạch, cao huyết áp cần tránh xa việc dùng cam thảo tự do, bởi dược liệu này giữ natri và gây tăng huyết áp rõ rệt [4], [1], [2]. Khi huyết áp tăng kèm tụt kali, nguy cơ loạn nhịp tim và đột quỵ sẽ tăng vọt [1], [2].
Người cao tuổi và phụ nữ là những đối tượng có nguy cơ chuyển nặng cao nhất khi dùng cam thảo kéo dài [6]. Người già có chức năng bài tiết của thận suy giảm tự nhiên, khiến độc chất tích lũy nhanh hơn [4], [6]. Phụ nữ mang thai cũng cần đặc biệt thận trọng với các loại thảo dược bổ sung hoặc sản phẩm tự nhiên có cơ chế tác động tương tự cam thảo vì nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ và hạ kali máu [3]. Người đang dùng các bài thuốc y học cổ truyền cần đọc kỹ thành phần, tránh uống gộp nhiều thang thuốc cùng chứa cam thảo vì tổng liều vượt quá 2,5 g/ngày sẽ gây nguy cơ biến chứng rất cao [6].
Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Trong y học cổ truyền, cam thảo Bắc thường chỉ đóng vai trò "sứ dược" để điều vị, dẫn thuốc với liều lượng rất nhỏ trong thang thuốc ngắn ngày. Người dân không bao giờ được dùng cam thảo đơn độc để đun nước uống thay trà hay nước lọc từ tuần này qua tháng khác [4], [2].
Nếu sử dụng cam thảo để làm dịu cơn ho, giảm đau họng, chỉ nên dùng trong vài ngày với lượng tối thiểu và dừng lại ngay khi hết triệu chứng. Tuyệt đối không cho người thân, đặc biệt là người già và người có tiền sử bệnh tim, uống các loại trà thảo dược không rõ thành phần hoặc các bài thuốc truyền miệng dài ngày [4], [6]. Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào hoặc dùng thuốc tây y, bạn luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm các loại trà hoặc thảo dược chứa cam thảo.
Cam thảo là một vị thuốc có dược tính mạnh chứ không đơn thuần là thức uống thanh nhiệt giải khát vô hại. Dùng sai cách và kéo dài, thảo mộc lành tính có thể trở thành chất độc gây rối loạn nhịp tim và liệt cơ. Một chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc tự nhiên và sử dụng dược liệu đúng liều, đúng chỉ định luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
