Cam thảo hỗ trợ loét dạ dày: lời đồn hay sự thật?

Trong đời sống thường nhật, nhiều người khi gặp các cơn đau cồn cào vùng thượng vị hay ợ chua thường mách nhau uống nước sắc cam thảo để làm dịu dạ dày. Thậm chí, không ít lời truyền miệng còn khẳng định vị thảo dược ngọt ngào này có khả năng "chữa lành" các vết loét và tiêu diệt tận gốc vi khuẩn đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, sự thật từ y học thực chứng hoàn toàn không màu hồng như lời đồn đại. Cam thảo không phải là thuốc kháng sinh, không thể thay thế các phác đồ y khoa để diệt vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) hay chữa khỏi viêm loét dạ dày tá tràng.

Lời đồn dùng cam thảo chữa đau dạ dày bắt nguồn từ đâu?

Từ xa xưa, cam thảo đã là một vị thuốc quen thuộc trong các thang thuốc y học cổ truyền nhờ vị ngọt thanh, tính bình, thường được sử dụng với vai trò điều hòa các vị thuốc khác. Trong dân gian, cảm giác dễ chịu, giảm cảm giác nóng rát tức thì sau khi nhấp một ngụm trà cam thảo ấm khiến nhiều người tin rằng dược liệu này có thể bọc lành ổ loét.

Từ trải nghiệm cảm tính đó, qua thời gian và sự truyền miệng tam sao thất bản, cam thảo dần được thêu dệt thành một "thần dược" có thể đánh bay bệnh dạ dày. Một số người thậm chí còn cho rằng cam thảo có hoạt chất kháng sinh tự nhiên đủ sức tiêu diệt vi khuẩn HP mà không cần uống thuốc Tây.

Thực tế lâm sàng cho thấy đây là một quan niệm rất nguy hiểm. Cảm giác êm dịu tạm thời của niêm mạc không đồng nghĩa với việc tổn thương thực thể đã được hàn gắn, càng không phản ánh tình trạng vi khuẩn gây bệnh đã bị loại bỏ khỏi lòng dạ dày.

Bản chất của viêm loét dạ dày và thủ phạm mang tên vi khuẩn HP

Để hiểu vì sao một loại thảo dược như cam thảo không thể "trị dứt" bệnh, chúng ta cần nhìn vào cơ chế bệnh sinh thực sự của viêm loét dạ dày tá tràng. Niêm mạc đường tiêu hóa trên vốn được bảo vệ bởi một lớp màng nhầy vững chắc nhằm chống lại sự bào mòn của axit dịch vị và các enzyme tiêu hóa. Khi hàng rào này bị phá vỡ, axit sẽ tấn công trực tiếp vào lớp biểu mô, gây viêm, trợt và tạo thành các ổ loét sâu.

Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự hủy hoại này chính là vi khuẩn Helicobacter pylori (HP). Mối liên hệ nhân quả giữa vi khuẩn HP và bệnh lý loét dạ dày tá tràng là một sự thật khoa học không thể bàn cãi ^[1]. Sự xâm nhập của vi khuẩn này gây viêm biểu mô trực tiếp và làm tổn thương tế bào niêm mạc một cách rõ rệt ^[1].

Không chỉ làm tổn thương cơ học, vi khuẩn HP còn can thiệp sâu sắc vào cơ chế điều hòa nội môi của hormone gastrin và quá trình tiết axit dạ dày ^[1]. Các nghiên cứu bệnh học chỉ ra rằng vi khuẩn trong dạ dày phá hủy niêm mạc và làm suy giảm khả năng chống chịu của lớp biểu mô trước sự tấn công của axit dịch vị ^[2]. Tình trạng nhiễm khuẩn HP này cũng đã được xác định là nguyên nhân chính gây ra hầu hết các trường hợp viêm dạ dày mạn tính hoạt động ^{[3] [2]}.

Ở đường tiêu hóa trên, vi khuẩn HP luôn gắn liền chặt chẽ với các vết loét trợt ^[4]. Mặc dù tại một số vị trí đặc thù khác như túi thừa Meckel, vi khuẩn này hiếm khi xuất hiện và khó có vai trò gây loét ^[4], nhưng tại dạ dày và tá tràng, sự hiện diện của chúng mang tính chất quyết định đối với tiến trình bệnh lý ^{[5] [3]}.

Bằng chứng khoa học về việc loại trừ vi khuẩn HP trong điều trị viêm loét

Trước khi vai trò của vi khuẩn HP được làm sáng tỏ, y khoa chủ yếu tập trung vào việc giảm tiết axit dịch vị để làm dịu vết loét, nhưng bệnh nhân thường xuyên bị tái phát dai dẳng. Sự phát hiện ra vi khuẩn HP đã làm thay đổi hoàn toàn tư duy điều trị bệnh lý dạ dày tá tràng trên toàn thế giới ^[6].

Các bằng chứng khoa học vững chắc khẳng định rằng việc diệt trừ hoàn toàn vi khuẩn HP sẽ giúp loại bỏ gần như triệt để nguy cơ tái phát ổ loét sau khi đã lành ^{[5] [1]}. Khi vi khuẩn này được thanh thải khỏi đường tiêu hóa, tiến trình tự nhiên của bệnh lý loét dạ dày tá tràng sẽ được cải thiện một cách rõ rệt ^[3]. Việc diệt trừ mầm bệnh cũng giúp đẩy nhanh quá trình liền sẹo của các vết loét trên niêm mạc ^{[1] [2]}.

Để chẩn đoán sự hiện diện của vi khuẩn HP, y học hiện đại áp dụng nhiều phương pháp đáng tin cậy. Các xét nghiệm xâm lấn bao gồm xét nghiệm hoạt tính men urease qua mẫu sinh thiết khi nội soi, nuôi cấy vi khuẩn hoặc đánh giá mô bệnh học ^[3]. Bên cạnh đó, các phương pháp không xâm lấn tiện lợi như kiểm tra hơi thở tìm men urease hay xét nghiệm huyết thanh học cũng được ứng dụng rộng rãi ^[3].

Tại Sri Lanka, một nghiên cứu thực hiện phương pháp xét nghiệm men urease từ các mẫu sinh thiết niêm mạc dạ dày qua nội soi tiêu hóa trên ở những bệnh nhân loét tá tràng, loét dạ dày, viêm dạ dày và chứng khó tiêu chức năng đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm HP rất cao ở nhóm bệnh nhân bị viêm dạ dày và viêm tá tràng ^[7]. Do mối liên hệ chặt chẽ này, đối với tất cả bệnh nhân mắc bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng, việc chẩn đoán xác định tình trạng nhiễm vi khuẩn HP luôn được khuyến cáo hàng đầu, và nếu kết quả dương tính, bệnh nhân bắt buộc phải bước vào liệu trình điều trị diệt trừ vi khuẩn ^[5].

Vì sao cam thảo không thể thay thế phác đồ kháng sinh và ức chế axit?

Rất nhiều bệnh nhân vì tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc Tây nên đã tự ý tìm đến cam thảo với hy vọng "tiêu diệt" vi khuẩn một cách êm dịu. Tuy nhiên, nhìn vào phác đồ điều trị chuẩn mực của y học hiện đại, chúng ta sẽ thấy rõ vì sao cam thảo không thể có vai trò thay thế.

Để tiêu diệt một loại vi khuẩn sống ẩn sâu dưới lớp nhầy niêm mạc dạ dày như HP, y khoa buộc phải kết hợp các hoạt chất mạnh mẽ. Các phác đồ điều trị được khuyến cáo bao gồm việc sử dụng hợp chất bismuth, các kháng sinh đặc hiệu và các thuốc ức chế tiết axit ^[3]. Các phác đồ ba thuốc phức tạp trước đây dần được tối ưu bằng những phác đồ đơn giản hơn nhưng vẫn mang lại hiệu quả tương đương và dung nạp tốt hơn, điển hình như sự kết hợp giữa thuốc ức chế bơm proton omeprazole với amoxicillin hoặc clarithromycin ^[3].

Cam thảo hoàn toàn không chứa các hoạt chất kháng sinh phổ rộng đủ nồng độ và khả năng diệt trừ vi khuẩn HP như amoxicillin hay clarithromycin ^[3]. Dược liệu này cũng không có cơ chế ức chế bơm proton mạnh mẽ như omeprazole để đưa độ pH dạ dày về ngưỡng tối ưu cho vết loét phục hồi ^[3].

Nếu chỉ uống nước cam thảo, vi khuẩn HP vẫn tiếp tục tồn tại, tiết ra độc tố phá hủy mô biểu mô và làm xáo trộn quá trình bài tiết axit dạ dày ^{[1] [2]}. Hậu quả là ổ loét không những không thể lành lọt mà còn âm thầm ăn sâu vào các lớp cơ của thành dạ dày.

Bức tranh phức tạp: Loét dạ dày tá tràng không do vi khuẩn HP

Một lý do khác khiến niềm tin "uống cam thảo là khỏi loét" trở nên sai lầm nằm ở tính chất đa dạng của các thể bệnh loét dạ dày tá tràng. Dù vi khuẩn HP là nguyên nhân phổ biến nhất, nhưng không phải mọi vết loét đều do vi khuẩn này gây ra ^[8].

Một nghiên cứu đoàn hệ cắt ngang công bố năm 2023 đã theo dõi 950 bệnh nhân ban đầu, sau đó loại trừ các trường hợp có loét dạ dày kết hợp, khối u ác tính, hội chứng Zollinger-Ellison, bệnh Crohn, giãn tĩnh mạch thực quản, tiền sử điều trị diệt HP và tiền sử dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) hoặc aspirin ^[8]. Cuối cùng, 647 đối tượng đủ tiêu chuẩn được đưa vào phân tích và chia làm hai nhóm: nhóm loét tá tràng có vi khuẩn HP dương tính và nhóm loét tá tràng vô căn (HP âm tính và không dùng NSAID) ^[8].

Kết quả nghiên cứu này cho thấy có 417 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 64,5%) bị loét tá tràng do vi khuẩn HP, trong khi có tới 111 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 17,1%) mắc vết loét vô căn hoàn toàn không liên quan đến HP hay NSAID ^[8]. Độ tuổi trung bình của nhóm loét có HP là 39±15 tuổi, còn nhóm loét vô căn có độ tuổi trung bình cao hơn là 42±17 tuổi ^[8]. Đáng chú ý, nhóm bệnh nhân loét vô căn chủ yếu là nam giới, độ tuổi lớn hơn và có xu hướng xuất hiện nhiều ổ loét hơn ^[8].

Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ gặp phải biến chứng xuất huyết tiêu hóa trên ở nhóm loét vô căn là 29,7% (33 bệnh nhân), cao hơn so với tỷ lệ 25,1% (56 bệnh nhân) ở nhóm loét có HP dương tính ^[8]. Ngoài ra, tỷ lệ có đa ổ loét tá tràng ở nhóm loét vô căn là 21% (22 bệnh nhân), so với 16,5% (31 bệnh nhân) ở nhóm loét có vi khuẩn HP ^[8].

Bên cạnh đó, một báo cáo ca bệnh vào năm 1997 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ mắc bệnh loét dạ dày tá tràng mạn tính vẫn phát triển một ổ loét tá tràng mới ngay trong quá trình điều trị diệt trừ HP bằng phác đồ kết hợp omeprazole và amoxycillin ^[6]. Mặc dù phác đồ này đã thành công trong việc làm lành tổn thương trước đó ở hành tá tràng và diệt sạch vi khuẩn HP, nó vẫn không thể ngăn chặn sự khởi phát sớm của một ổ loét mới ^[6]. Điều này khẳng định rằng tình trạng tăng tiết axit và vi khuẩn HP không phải là nguyên nhân duy nhất gây tái phát loét ^[6].

Với một bệnh lý phức tạp có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân nội sinh và tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao như vậy ^[8], việc tự ý dùng một loại thảo dược như cam thảo mà bỏ qua chẩn đoán nội soi chuyên sâu là hết sức nguy hiểm.

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng cam thảo trị loét dạ dày

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là coi cam thảo như một liệu pháp thanh lọc, tiêu viêm lành tính có thể dùng thay thế thuốc kê đơn. Khi có triệu chứng đau vùng thượng vị, người bệnh thường tự mua cam thảo về hãm nước uống mỗi ngày và trì hoãn việc đi nội soi tiêu hóa.

Sự trì hoãn này vô tình tạo cơ hội cho vi khuẩn HP tiếp tục tàn phá niêm mạc dạ dày suốt thời gian dài ^{[1] [2]}. Các nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra rằng nhiễm vi khuẩn HP là nguyên nhân gây viêm dạ dày mạn tính hoạt động và có mối liên hệ dịch tễ học mật thiết với sự phát triển của các khối u ác tính ở dạ dày bao gồm ung thư dạ dày và u lympho ^{[5] [3]}. Dù tại thời điểm nghiên cứu năm 1994, vai trò phòng ngừa ung thư dạ dày của việc diệt trừ HP vẫn đang trong quá trình điều tra tích cực ^[3], nhưng việc để ổ loét viêm nhiễm kéo dài do không điều trị đúng cách chắc chắn làm gia tăng các tổn thương mô học nguy hiểm.

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc diệt trừ HP có thể áp dụng bừa bãi cho mọi triệu chứng khó chịu ở bụng. Theo các tổng kết y khoa, không có chỉ định điều trị diệt trừ HP cho những bệnh nhân có vi khuẩn HP nhưng chỉ mắc chứng khó tiêu không loét hoặc viêm dạ dày đơn thuần, bởi vì việc diệt trừ vi khuẩn không tác động một cách đáng tin cậy lên các triệu chứng này ^[3]. Việc đánh giá chính xác tổn thương thực thể có phải là vết loét hay không bắt buộc phải dựa vào chẩn đoán hình ảnh chuyên khoa ^{[5] [3]}.

Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng cam thảo?

Mặc dù cam thảo là thảo dược tự nhiên, việc sử dụng vị thuốc này không hề vô hại nếu dùng sai cách hoặc dùng kéo dài liều cao. Hoạt chất glycyrrhizin trong cam thảo có cấu trúc và tác động tương tự như hormone vỏ thượng thận, có thể gây giữ nước, giữ natri và đào thải kali trong cơ thể.

Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng và không nên tùy tiện sử dụng cam thảo:

• Người có tiền sử tăng huyết áp: Cam thảo có thể làm co mạch, tăng giữ muối nước, khiến huyết áp tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.
• Người mắc bệnh tim mạch và suy thận: Việc giữ dịch và rối loạn điện giải do cam thảo có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy tim, gây phù nề và tạo gánh nặng lớn cho thận.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Dược tính của cam thảo có thể ảnh hưởng đến cân bằng nội tiết, tiềm ẩn nguy cơ cho thai kỳ.
• Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc đặc trị: Cam thảo có thể tương tác với các thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc tim mạch. Bất kỳ ai đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Đặc biệt, những người xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội hoặc thiếu máu mệt mỏi cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức. Đây là những dấu hiệu của xuất huyết tiêu hóa – một biến chứng chiếm tới 25,1% đến 29,7% ở các bệnh nhân loét tá tràng ^[8].

Hướng dẫn chăm sóc dạ dày và áp dụng thực tế đúng cách

Nếu bạn yêu thích hương vị ngọt dịu của cam thảo, việc thỉnh thoảng nhấp một vài lát mỏng hãm cùng trà hoa cúc để thư giãn tinh thần là hoàn toàn có thể chấp nhận được. Tuy nhiên, cần tuân thủ nguyên tắc không dùng quá 2-3 gam cam thảo mỗi ngày và không sử dụng liên tục quá vài tuần. Tuyệt đối không xem cam thảo là phương thuốc điều trị bệnh lý đường tiêu hóa.

Để bảo vệ dạ dày một cách khoa học và hiệu quả, người bệnh nên áp dụng các biện pháp đã được chứng minh:

• Đi khám chuyên khoa tiêu hóa: Khi xuất hiện các triệu chứng đau thượng vị, ợ hơi, ợ chua kéo dài, cần nội soi dạ dày để xác định chính xác tổn thương và làm xét nghiệm kiểm tra vi khuẩn HP ^{[5] [3]}.
• Tuân thủ tuyệt đối phác đồ diệt khuẩn: Nếu có chỉ định điều trị vi khuẩn HP, phải uống thuốc kháng sinh và thuốc ức chế axit đúng liều, đủ ngày theo hướng dẫn của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc giữa chừng ^[3].
• Chế độ sinh hoạt lành mạnh: Ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế tối đa các thực phẩm cay nóng, chua gắt, rượu bia và các chất kích thích có hại cho niêm mạc.
• Kiểm soát căng thẳng: Căng thẳng thần kinh kéo dài làm gia tăng bài tiết axit dịch vị, cản trở quá trình phục hồi niêm mạc. Hãy duy trì thói quen ngủ đủ giấc và tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn.

Lời đồn cam thảo có thể chữa khỏi loét dạ dày và diệt trừ vi khuẩn HP hoàn toàn không đúng với các bằng chứng y học hiện nay. Người bệnh cần tỉnh táo lắng nghe cơ thể, dựa vào các phương pháp điều trị khoa học để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa một cách an toàn và bền vững nhất.