Nhiều thai phụ thường dùng trà thảo mộc hoặc ô mai cam thảo nhằm làm dịu các cơn ốm nghén, ngứa họng và mệt mỏi trong thai kỳ. Vị ngọt đậm tự nhiên cùng cảm giác thanh mát khiến dược liệu này thường bị nhầm là an toàn cho thai nhi. Tuy nhiên, việc lạm dụng cam thảo tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sự an toàn của thai kỳ cũng như sự phát triển lâu dài của trẻ.

Các tài liệu y khoa ghi nhận hợp chất tự nhiên trong cam thảo có khả năng vượt qua hàng rào bảo vệ bánh nhau [1]. Việc tiếp xúc với lượng lớn hoạt chất này liên quan mật thiết đến nguy cơ gây bất lợi cho chu sinh [2], đồng thời làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức và rối loạn hành vi ở trẻ sau này [1].

Bánh nhau và cơ chế bảo vệ thai nhi bị phá vỡ thế nào?

Bình thường, cơ thể mẹ bầu sản xuất một lượng hormone căng thẳng cortisol tương đối lớn nhằm điều hòa quá trình chuyển hóa. Tuy nhiên, thai nhi trong bụng cần được bảo vệ trước nồng độ hormone quá cao này để các cơ quan thần kinh phát triển đúng tiến độ [3].

Hàng rào bánh nhau sở hữu một enzym quan trọng có tên 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2) [3], [1]. Enzym này giữ vai trò chuyển hóa và vô hiệu hóa phần lớn hormone cortisol từ máu mẹ trước khi truyền vào bào thai [1].

Thành phần tự nhiên trong cam thảo là glycyrrhizin (hay glycyrrhiza) lại có đặc tính ức chế enzym 11beta-HSD2 tại bánh nhau [3], [1]. Khi enzym bảo vệ này bị vô hiệu hóa, một lượng lớn hormone glucocorticoid và cortisol từ mẹ dễ dàng tràn qua nhau thai [3], [1]. Tình trạng phơi nhiễm hormone căng thẳng này dẫn đến việc lập trình lại sự phát triển của hệ thống thần kinh và trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) ở bào thai [3], [1].

Các nghiên cứu y khoa chỉ ra tác hại của cam thảo

Các đánh giá y học ghi nhận việc sử dụng một số sản phẩm thảo dược trong thai kỳ như dầu hạnh nhân, hoa cúc, gừng, cam thảo và lá mâm xôi có thể liên quan đến các kết quả bất lợi cho chu sinh [2]. Hiện nay, các thử nghiệm lâm sàng tìm hiểu mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa biến cố có hại và thảo dược khi mang thai còn hạn chế và nhiều nghiên cứu còn cỡ mẫu nhỏ [2]. Dù vậy, dữ liệu riêng về độc tính tiềm tàng của cam thảo đã được ghi nhận trong các báo cáo khoa học [2].

Một nghiên cứu dịch tễ học tiêu biểu công bố năm 2009 tại Phần Lan đã tiến hành đánh giá tác động của việc tiêu thụ glycyrrhiza ở phụ nữ mang thai đối với 321 trẻ em 8,1 tuổi sinh đơn thai đủ tháng từ tuần 35 đến 42 [1]. Các nhà khoa học đã phân chia nhóm mẹ bầu tiêu thụ cam thảo theo các mức liều lượng và đánh giá chức năng nhận thức cùng triệu chứng tâm thần của trẻ qua các bài kiểm tra chuyên biệt [1].

Kết quả nghiên cứu năm 2009 cho thấy, so với nhóm trẻ có mẹ tiêu thụ cam thảo ở mức thấp hoặc bằng 0 (0-249 mg glycyrrhiza/tuần), nhóm có mẹ tiêu thụ mức cao từ 500 mg glycyrrhiza/tuần trở lên có sự suy giảm rõ rệt về khả năng ngôn ngữ, không gian thị giác và trí nhớ tường thuật (mức giảm trung bình từ -0,31 đến -0,41 độ lệch chuẩn, P < 0,05) [1]. Sự suy giảm chức năng nhận thức này thể hiện mối liên quan phụ thuộc vào liều lượng sử dụng [1].

Bên cạnh suy giảm nhận thức, nhóm trẻ có mức phơi nhiễm cao với hoạt chất từ cam thảo trong tử cung còn có tỷ lệ mắc các vấn đề hướng ngoại, chú ý, phá vỡ quy tắc và hành vi hung hăng cao hơn đáng kể (tỷ số chênh OR dao động từ 2,15 đến 3,43, P < 0,05) [1]. Các bằng chứng này chỉ ra rằng cam thảo can thiệp vào hoạt động của trục HPA, làm gia tăng nguy cơ bất thường về hành vi và nhận thức [3].

Nguy cơ liên quan đến sinh non và sự phát triển não bộ

Bên cạnh tác động gián tiếp từ hoạt chất glycyrrhizin lên bánh nhau, các tình trạng dẫn đến sinh non hoặc chu sinh bất lợi nói chung để lại nhiều ảnh hưởng nặng nề cho trẻ [2], [4]. Nghiên cứu năm 2023 từ dữ liệu của bộ dữ liệu Phát triển Nhận thức Não bộ Vị thành niên (ABCD) trên 1.706 trẻ sinh non và 1.865 trẻ đối chứng cho thấy trẻ sinh non có nguy cơ bệnh lý tâm thần cao hơn và điểm số chức năng nhận thức thấp hơn [4].

Phân tích hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) chỉ ra trẻ sinh non có sự biến đổi cấu trúc não như giảm thể tích hồi thái dương, hồi đỉnh, tiểu não, thùy đảo, đồi thị và giảm thể tích các bó sợi thần kinh [4]. Tuổi thai và cân nặng sơ sinh có mối tương quan chặt chẽ với các triệu chứng tăng động giảm chú ý (ADHD) và điểm số nhận thức tổng thể [4].

Một nghiên cứu hình ảnh học não bộ năm 2004 trên 73 trẻ sinh non và 33 trẻ sinh đủ tháng từ 7,3 đến 11,4 tuổi cũng kết luận sinh non đi kèm sự rối loạn phát triển vỏ não, giảm thể tích chất xám dưới vỏ và hồi thái dương [5]. Các biến đổi giải phẫu này có liên quan trực tiếp đến cân nặng khi sinh và biến chứng xuất huyết não thất [5]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2015 trên 134 trẻ vị thành niên 18 tuổi sinh non có cân nặng cực thấp dưới 1.500 g cho thấy nhóm sinh cực non (23-27 tuần) có kết quả kiểm tra nhận thức kém hơn trẻ sinh đủ tháng, trong khi nhóm sinh sau tuần 28 không có biến chứng có chức năng nhận thức tương đương bạn bè cùng trang lứa [6]. Vì vậy, việc tránh các yếu tố nguy cơ dẫn đến sinh non và bất lợi chu sinh do thảo dược là điều tối quan trọng [2].

Những hiểu lầm thường gặp về cam thảo

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên đều lành tính và dùng bao nhiêu cũng được. Việc chế biến cam thảo vào các bài thuốc sắc, nước mát giải nhiệt mùa hè hoặc gia vị ngâm ô mai khiến thai phụ chủ quan sử dụng thường xuyên.

Một hiểu lầm khác là cam thảo chỉ gây hại nếu uống dưới dạng thuốc sắc đặc. Nghiên cứu thực tế chỉ rõ rằng việc tiêu thụ các loại thực phẩm chứa hoạt chất glycyrrhiza từ cam thảo ở ngưỡng từ 500 mg/tuần trở lên trong suốt thai kỳ đã đủ để gây ra tác động tiêu cực đến chỉ số phát triển thần kinh của trẻ [1]. Mức tiêu thụ này có thể đạt được dễ dàng nếu thai phụ ăn kẹo cam thảo, dùng ô mai tẩm cam thảo hay uống các loại trà thảo mộc pha sẵn mỗi ngày.

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Phụ nữ trong giai đoạn mang thai, đặc biệt là thai kỳ 3 tháng đầu và 3 tháng cuối, cần loại bỏ thói quen dùng thực phẩm hoặc thức uống chứa cam thảo.

Thai phụ có tiền sử dọa sẩy thai, dọa sinh non, mang đa thai hoặc phát hiện có cổ tử cung ngắn cần đặc biệt cảnh giác với các sản phẩm thảo dược gây co bóp hoặc ảnh hưởng chu sinh [2].

Những thai phụ có các bệnh lý nền như tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật hoặc đái tháo đường thai kỳ tuyệt đối không dùng cam thảo, do khả năng làm tăng giữ muối nước và gây tăng huyết áp liên quan đến trục hormone căng thẳng [3].

Những người đang gặp hội chứng nôn nghén nặng (Hyperemesis Gravidarum) cần tuân thủ phác đồ điều trị y khoa thay vì tự ý dùng nước thảo mộc [7]. Tình trạng nôn nghén nặng đã được chứng minh làm tăng nguy cơ sinh non tự nhiên lên gần 3 lần (OR hiệu chỉnh 2,6) cùng sự gia tăng nồng độ hormone căng thẳng [7], nên việc nạp thêm chất ức chế enzym bảo vệ nhau thai như cam thảo sẽ làm tăng mức độ rủi ro [3].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ

Để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé, thai phụ nên thực hiện một số bước kiểm soát thành phần thực phẩm hàng ngày:

  • Đọc kỹ nhãn thực phẩm: Kiểm tra thành phần các loại bánh kẹo, ô mai, siro ho đông y và trà túi lọc; tránh các sản phẩm ghi rõ thành phần cam thảo (licorice/liquorice) hoặc glycyrrhizin.
  • Thay đổi thói quen dùng nước mát: Không dùng các loại nước rễ cây, nước sâm không rõ thành phần phối trộn. Thai phụ nên ưu tiên bổ sung nước lọc ấm, nước canh rau củ nấu chín hoặc nước ép trái cây tươi để duy trì lượng dịch cơ thể.
  • Giảm ho và nghén an toàn: Khi bị ngứa cổ hoặc nghén nhẹ, có thể dùng nước ấm pha vài lát gừng tươi nhẹ nhàng hoặc súc miệng nước muối loãng thay vì ngậm các loại kẹo cam thảo đậm đặc.
  • Hỏi ý kiến nhân viên y tế: Luôn trao đổi với bác sĩ sản khoa trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược, viên uống bổ trợ hay vị thuốc đông y nào trong suốt thai kỳ [2].

Việc sử dụng cam thảo trong thai kỳ có thể đem lại cảm giác dễ chịu tức thời nhưng lại tiềm ẩn nhiều ảnh hưởng bất lợi lâu dài đối với sự phát triển não bộ của thai nhi [1]. Chế độ ăn uống thanh đạm, theo dõi sức khỏe chặt chẽ và chỉ sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa là giải pháp an toàn nhất để đảm bảo thai kỳ trọn vẹn.