Nhiều người Việt có thói quen hãm nước cam thảo uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc hoặc làm ngọt các ấm trà thảo mộc. Tuy nhiên, trên thị trường dược liệu hiện nay tồn tại hai loại cây cùng mang tên "cam thảo" là cam thảo Bắc (Glycyrrhiza uralensis) và cam thảo dây (Abrus precatorius). Việc nhầm lẫn hoặc tự ý dùng thay thế hai loài thực vật này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chết người.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc của độc giả: Không thể tùy tiện dùng cam thảo dây thay thế cho cam thảo Bắc. Dù một số vùng dùng rễ hoặc lá cam thảo dây để tạo vị ngọt, hạt của loài cây này chứa abrin - một trong những độc tố tự nhiên nguy hiểm nhất hành tinh. Chỉ cần nhầm lẫn bộ phận dùng hoặc chế biến sai sót, người dùng có thể đối mặt với tổn thương tạng vĩnh viễn hoặc tử vong.
Khác biệt sinh học giữa cam thảo Bắc và cam thảo dây
Cam thảo Bắc chính thống thuộc chi Glycyrrhiza, họ Đậu, phần dùng làm thuốc chủ yếu là rễ và thân rễ phơi khô. Hoạt chất tạo vị ngọt đặc trưng của loài này là glycyrrhizin, thường được bốc trong các bài thuốc y học cổ truyền trị viêm loét, ho, bồi bổ cơ thể.
Trong khi đó, cam thảo dây thuộc chi Abrus, loài Abrus precatorius [1]. Đây là dạng dây leo nhiệt đới, lá nhỏ hình lông chim, quả mọc thành chùm [4, 5]. Ở Ấn Độ, rễ của cây Abrus precatorius đôi khi được dùng thay thế cho Glycyrrhiza uralensis hoặc làm nguyên liệu thô để chiết xuất glycyrrhizin, trong khi lá cây được dùng pha trà tại Trung Quốc [1]. Tuy nhiên, chi thực vật Abrus lại ẩn chứa độc tố protein abrin cực mạnh [5, 8].
Độc chất Abrin: Cơ chế hủy hoại tế bào cơ thể
Chất độc nguy hiểm nhất của cam thảo dây tập trung trong hạt, được y học xác định là abrin [4, 5]. Abrin thuộc nhóm protein bất hoạt ribosome loại II (Type II ribosome-inactivating proteins - RIP), có cấu trúc tương tự độc tố ricin khét tiếng [2]. Cấu trúc phân tử của abrin gồm hai chuỗi liên kết: chuỗi A nặng 30 kDa và chuỗi B nặng 33 kDa [2].
Cơ chế tác động của abrin diễn ra theo hai bước chết chóc: Chuỗi B chịu trách nhiệm gắn vào các thụ thể trên bề mặt tế bào để mở đường đưa chuỗi A xâm nhập vào bên trong tế bào [2]. Khi lọt vào nội bào, chuỗi A lập tức ức chế chức năng của ribosome, làm ngưng trệ hoàn toàn quá trình tổng hợp protein của tế bào sinh vật nhân chuẩn [4, 5]. Không thể tổng hợp protein, tế bào sẽ nhanh chóng đi vào quá trình chết rụng (apoptosis) và hoại tử hàng loạt [2]. Liều gây chết ước tính ở người của abrin cực kỳ nhỏ, chỉ dao động từ 0,1 đến 1 microgram/kg thể trọng [3].
Nghiên cứu lâm sàng về các ca ngộ độc hạt cam thảo dây
Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp cấp cứu nguy kịch do nuốt phải hạt cam thảo dây:
Một báo cáo năm 2010 mô tả ca bệnh nam thanh niên 20 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng nôn mửa và tiêu chảy phân nước kéo dài suốt 6 đến 8 giờ trước khi tới viện [3]. Bệnh nhân ban đầu bị chẩn đoán nhầm là viêm dạ dày ruột do virus [3]. Sau đó, người nhà mang đến một hộp hạt nhỏ màu đỏ bóng có đốm đen [3]. Hình ảnh hạt được gửi khẩn cấp qua thư điện tử tới Trung tâm Kiểm soát Chất độc Thành phố New York và xác định chính xác là hạt Abrus precatorius [3]. Bệnh nhân thừa nhận đã nhai và nuốt 10 hạt cam thảo dây do đặt mua trên mạng [3]. Người này phải chuyển vào khoa hồi sức tích cực (ICU), nôn mửa và tiêu chảy liên tục, sau 2 ngày điều trị tích cực mới dần hồi phục [3].
Năm 2008, một báo cáo khác ghi nhận hai trường hợp ngộ độc Abrus precatorius với triệu chứng hiếm gặp là tăng áp lực nội sọ và phù gai thị [4]. Viêm dạ dày ruột xuất huyết kèm vết trợt, tán huyết, tổn thương thận cấp, độc tế bào gan gây tăng men gan và co giật là những biểu hiện lâm sàng thường thấy [4]. Trong hai ca bệnh này, một bệnh nhân may mắn hồi phục hoàn toàn nhờ điều trị hạ áp lực nội sọ kịp thời, trong khi bệnh nhân còn lại tử vong trước khi các biện pháp can thiệp có hiệu lực [4].
Hạt cam thảo dây thường có màu đỏ bóng với một đốm đen ở phần đuôi hạt, đôi khi xuất hiện màu đen hoặc cam; mỗi vỏ quả chứa khoảng 3 đến 5 hạt [3]. Khi hạt còn nguyên vẹn lớp vỏ cứng, nếu nuốt phải thường không phát tác triệu chứng vì hạt đi qua đường tiêu hóa mà không bị phá vỡ; nguy cơ gây chết chỉ bùng phát khi hạt bị nhai nát, nghiền thành bột hoặc tán thành hỗn dịch [1, 4].
Độc tính trên động vật và tính bền vững của độc chất
Nghiên cứu trên động vật cho thấy ngay cả dịch chiết lá cam thảo dây cũng mang độc tính đối với các cơ quan nội tạng:
Một thử nghiệm năm 2007 tiến hành trên 20 chuột cống đực trắng trong 18 ngày, chia làm bốn nhóm (mỗi nhóm 5 con) [5]. Nhóm A làm đối chứng; các nhóm B, C, D lần lượt được cho uống dịch chiết nước từ lá Abrus precatorius với liều 400 mg/kg, 800 mg/kg và 1.600 mg/kg [5]. Kết quả phân tích huyết học ghi nhận lượng hematocrit (PCV), nồng độ hemoglobin, số lượng hồng cầu, số lượng bạch cầu, thể tích trung bình hồng cầu (MCV) và lượng hemoglobin trung bình hồng cầu (MCH) đều sụt giảm nghiêm trọng [5].
Chỉ số sinh hóa máu cho thấy sự gia tăng rõ rệt của protein huyết thanh toàn phần, albumin, men gan ALT, men gan AST, phosphatase kiềm và bilirubin toàn phần [5]. Phân tích mô bệnh học chỉ ra hiện tượng thoái hóa tinh hoàn: giảm số lượng tế bào biểu mô lót ống dẫn tinh, suy giảm số lượng tế bào tinh trùng và xuất hiện rải rác các tế bào Sertoli [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận dịch chiết nước của lá cam thảo dây có độc tính và phải hết sức thận trọng khi dùng làm thuốc [5].
Về tính bền nhiệt, một nghiên cứu năm 2017 chứng minh xử lý độ pH không làm suy giảm tính ổn định hay độc tính của abrin trên cả mô hình in vitro lẫn in vivo [2]. Ở nhiệt độ 63 độ C, độc tính tế bào của abrin chỉ giảm 30%, toàn bộ chuột thí nghiệm bị tiêm vẫn chết dù thời gian tử vong có kéo dài hơn đôi chút [2]. Chỉ khi tiếp xúc với mức nhiệt từ 74 độ C trở lên, độc tính của abrin mới bị triệt tiêu hoàn toàn trên mô hình nuôi cấy tế bào và thử nghiệm sinh học chuột [2]. Tuy nhiên, việc xử lý nhiệt này chỉ làm suy yếu khả năng gắn vào tế bào của chuỗi B chứ không làm mất khả năng ức chế dịch mã protein của chuỗi A [2].
Mặt khác, một nghiên cứu năm 2019 về độc tính bán trường diễn kéo dài 28 ngày trên chuột cống trắng Wistar khi cho uống dịch chiết methanol 70% từ hạt Abrus precatorius ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg mỗi ngày lại không ghi nhận ca tử vong, dấu hiệu độc tính lâm sàng hay biến đổi mô bệnh học bất thường [6]. Sự sai khác này cho thấy độc tính của cam thảo dây phụ thuộc rất lớn vào dung môi chiết xuất, cách xử lý hoạt chất và đường dùng.
Tiềm năng dược liệu và những hạn chế của bằng chứng
Không thể phủ nhận Abrus precatorius là cây thuốc dân gian lâu đời [1]. Cây được dùng hỗ trợ điều trị đau họng, ho, viêm phế quản, vàng da, viêm gan, đau bụng, sốt rét [1]. Hơn 166 hợp chất hóa học đã được phân lập, gồm flavonoid, phenolic, terpenoid, steroid, alkaloid, acid hữu cơ, ester, protein và polysaccharide [1, 8].
Năm 2023, một nghiên cứu phân tích LC-MS và đo độc tính tế bào của lá Abrus precatorius trên dòng tế bào cơ vân chuột L6 và dòng tế bào u nguyên bào thần kinh người SK-N-MC [7]. Hàm lượng phenolic tổng của dịch chiết ethyl acetate và ethanol lần lượt là 72,67 và 60,73 mg GAE/g cao khô; flavonoid tổng đạt 107,33 và 40,66 mg Quercetin đương lượng/g [7]. Các flavonoid chính được xác định gồm naringenin, diosmetin, glycitin và genistein [7]. Đáng chú ý, các dịch chiết này không gây độc cho tế bào cơ bình thường L6 (IC50 > 100 microgram/ml), nhưng lại ức chế tế bào ung thư thần kinh SK-N-MC, trong đó phân đoạn ethyl acetate đạt IC50 là 64,88 microgram/ml [7].
Tại Trung Quốc, ngoài Abrus precatorius, các loài cùng chi như Abrus cantoniensis và Abrus mollis được dùng trong y học dân gian để bảo vệ gan, làm trà thanh nhiệt hoặc súp dinh dưỡng [8]. Tuy nhiên, việc ứng dụng rộng rãi các loài thuộc chi Abrus luôn bị cản trở bởi sự hiện diện thường trực của các độc tố hủy diệt tế bào như abrin và pulchellin [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo giải nhiệt
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng "thảo dược ngọt lành tính đều như nhau". Nhiều người thấy cam thảo dây mọc hoang rậm rạp hoặc giá rẻ nên tự ý thu hái về phơi khô sắc uống thay cam thảo Bắc.
Nguy hiểm hơn, hạt cam thảo dây có màu đỏ đen bắt mắt nên thường được xâu thành chuỗi vòng đeo tay, tràng hạt [4, 5]. Trẻ nhỏ có thói quen cho đồ chơi vào miệng, nếu cắn vỡ hoặc nuốt nhầm hạt có thể tử vong do lượng độc chất abrin cực nhỏ [3]. Việc người dân tự ý đun nấu thảo mộc tại nhà cũng không đảm bảo triệt tiêu được độc tố, vì abrin bền vững trước môi trường acid dạ dày và cần nhiệt độ cao kéo dài mới vô hiệu hóa được một phần cơ chế gây độc [2].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa cam thảo dây:
Trẻ em là đối tượng dễ gặp tai nạn ngộ độc vô tình nhất do hạt cây có hình thức bắt mắt [3]. Phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang có kế hoạch sinh con tuyệt đối không sử dụng, bởi trong y học dân gian, cam thảo dây từng được dùng với mục đích phá thai và ngừa thai [1].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý về gan, suy thận, người suy giảm chức năng tạo máu hoặc nam giới đang điều trị hiếm muộn cần tránh sử dụng dịch chiết lá cây này, do các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra dịch chiết nước có thể làm giảm hồng cầu, giảm bạch cầu, tăng men gan và gây teo tế bào sinh tinh hoàn [5].
Lời khuyên an toàn khi sử dụng thảo dược
Để đảm bảo an toàn tính mạng, người tiêu dùng không được tự ý dùng rễ, lá hay hạt của cam thảo dây (Abrus precatorius) thay cho vị thuốc cam thảo Bắc (Glycyrrhiza uralensis). Khi bốc thuốc giải độc, trị ho hay thanh nhiệt, cần tìm đến các cơ sở dược liệu có giấy phép, nguồn gốc xuất xứ minh bạch.
Nếu gia đình có trồng cây cam thảo dây làm cảnh hoặc có các chuỗi hạt trang sức từ hạt đỏ đen này, cần để xa tầm tay trẻ nhỏ [4, 5]. Bất kỳ ai nghi ngờ nuốt phải hạt cam thảo dây đã bị cắn vỡ, hoặc xuất hiện các triệu chứng buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy cấp dữ dội sau khi dùng thảo mộc lạ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [3]. Hãy mang theo mẫu cây hoặc chụp lại hình ảnh thực vật để nhân viên y tế chẩn đoán độc chất kịp thời, tránh nhầm lẫn sang các bệnh lý đường tiêu hóa thông thường [3, 4].
Nhìn chung, dù cam thảo dây sở hữu những tiềm năng dược lý nhất định trong ống nghiệm, lằn ranh giữa tác dụng trị liệu và độc tố gây chết người ở loài thực vật này vô cùng mong manh. Hãy giữ thói quen sử dụng đúng dược liệu cam thảo Bắc chính danh và luôn hỏi ý kiến thầy thuốc chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể.
