Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác đau rát họng kèm theo những cơn ho khan kéo dài thường gây khó chịu trong sinh hoạt hàng ngày. Thay vì tìm đến thuốc ngay lập tức, nhiều người chọn các giải pháp tự nhiên quen thuộc như ngậm lát cam thảo khô hoặc nhấp từng ngụm trà thảo mộc. Thói quen dân gian này đã tồn tại qua nhiều thế hệ, bắt nguồn từ vị ngọt dịu và cảm giác êm mát tức thì nơi cổ họng.
Liệu cam thảo thực sự có tác dụng sinh học xoa dịu niêm mạc họng hay chỉ tạo cảm giác dễ chịu tạm thời nhờ vị ngọt? Các thử nghiệm lâm sàng hiện đại đã chứng minh chiết xuất cam thảo có khả năng giảm viêm, hạ thấp tỷ lệ đau họng và giảm các cơn kích ứng đường thở rõ rệt so với giả dược. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào cơ chế tác động tại chỗ và mức độ tổn thương của niêm mạc hầu họng.
Cơ chế làm dịu niêm mạc của cam thảo
Đau rát họng và ho khan là hậu quả của phản ứng viêm tại chỗ khi lớp niêm mạc hầu họng bị tổn thương, cọ xát cơ học hoặc tấn công bởi các tác nhân gây kích ứng. Tình trạng này kích hoạt các thụ thể thần kinh cảm giác, tạo ra phản xạ ho liên tục nhằm tống khứ dị vật hoặc chất nhầy. Khi các tế bào biểu mô bị phù nề, việc nuốt nước bọt hay thức ăn đều trở nên đau đớn.
Cam thảo, có tên khoa học là Glycyrrhiza glabra, chứa các hoạt chất chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [1], [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng rễ của loài cây này chứa các thành phần giúp bảo vệ và hỗ trợ tái tạo bề mặt tế bào biểu mô [3], [2]. Khi tiếp xúc trực tiếp dưới dạng dung dịch súc miệng, các hoạt chất trong cam thảo phủ lên bề mặt biểu mô họng, ức chế phản ứng viêm mô mềm tại chỗ [2]. Lớp bảo vệ sinh học này ngăn cản kích thích cơ học tiếp diễn, giảm tín hiệu truyền về trung tâm phản xạ ho và làm dịu cảm giác nóng rát nhanh chóng.
Hiệu quả giảm đau họng và ho sau đặt ống thở
Để đánh giá chính xác khả năng xoa dịu kích ứng niêm mạc họng của cam thảo so với giả dược mà không bị ảnh hưởng bởi tâm lý, các nhà khoa học đã thực hiện thử nghiệm trên mô hình tổn thương họng do ống nội khí quản sau gây mê phẫu thuật. Ống thở cỡ lớn cọ xát trực tiếp vào thanh quản và khí quản thường gây viêm xước niêm mạc, dẫn đến đau họng dữ dội và ho ngay khi rút ống.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù công bố năm 2009 đã tiến hành trên 40 bệnh nhân trưởng thành (18 đến 60 tuổi) trải qua phẫu thuật cắt bản sống thắt lưng theo chương trình [4]. Người tham gia được chia thành hai nhóm bằng nhau: nhóm dùng giả dược súc miệng bằng nước lọc, nhóm can thiệp súc miệng bằng dung dịch chứa 0,5 g cam thảo pha trong nước [4]. Cả hai nhóm súc 30 mL dung dịch trong 30 giây vào thời điểm 5 phút trước khi tiến hành gây mê chuẩn hóa [4].
Mức độ đau họng khi nghỉ ngơi và khi nuốt được đo bằng thang điểm nhìn tương tự (VAS) từ 0 đến 100 mm tại các thời điểm 0, 2, 4 và 24 giờ sau mổ, còn cơn ho được đánh giá ngay sau khi rút ống nội khí quản [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ và mức độ nghiêm trọng của chứng đau họng ở nhóm súc cam thảo thấp hơn đáng kể so với nhóm nước lọc ở cả trạng thái nghỉ ngơi lẫn khi nuốt tại hầu hết các thời điểm (P < 0,05) [4]. Đau họng khi nghỉ ở mốc 24 giờ tương đương nhau giữa hai nhóm [4]. Hiện tượng ho ngay sau khi rút ống nội khí quản cũng giảm rõ rệt ở nhóm dùng cam thảo (P < 0,05), trong khi tác dụng phụ không có sự khác biệt [4].
Thử nghiệm đối chứng giả dược nước đường quy mô lớn
Để loại trừ khả năng vị ngọt thuần túy tạo nên tác dụng bảo vệ, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2013 đã so sánh dung dịch cam thảo trực tiếp với nước đường [5]. Nghiên cứu tuyển chọn 236 bệnh nhân phẫu thuật lồng ngực cần đặt ống nội khí quản hai nòng – loại ống kích thước lớn rất dễ làm tổn thương rách hoặc viêm niêm mạc họng [5].
Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên để súc miệng trong vòng 1 phút vào thời điểm 5 phút trước khi khởi mê với một trong hai dung dịch pha trong 30 mL nước: chiết xuất lỏng chứa 0,5 g cam thảo hoặc siro chứa 5 g đường [5]. Tình trạng đau họng và các cơn ho sau rút ống được nhân viên y tế theo dõi độc lập đánh giá bằng thang điểm Likert 11 điểm tại 30 phút, 90 phút, 4 giờ tại phòng hồi tỉnh và vào sáng hôm sau [5].
Kết quả ghi nhận tỷ lệ đau họng ở nhóm dùng cam thảo giảm hơn một nửa so với nhóm súc nước đường [5]. Tại mốc 30 phút, tỷ lệ đau họng ở nhóm cam thảo chỉ là 19% so với 36% ở nhóm nước đường [5], [3]. Sau 1,5 giờ, con số này lần lượt là 10% ở nhóm cam thảo và 35% ở nhóm đường [5], [3]. Đến mốc 4 giờ, tỷ lệ tương ứng là 21% so với 45% [5]. Nguy cơ tương đối giảm đau họng do súc cam thảo đạt mức 0,54 ở 30 phút, 0,31 ở 1,5 giờ và 0,48 ở 4 giờ (đều có ý nghĩa thống kê với P < 0,01) [5]. Thử nghiệm kết luận súc miệng bằng cam thảo giúp cắt giảm một nửa tỷ lệ đau họng và ngăn ngừa ho kích ứng hiệu quả [5].
Tổng hợp bằng chứng phân tích gộp năm 2019
Nhằm củng cố kết quả từ các nghiên cứu đơn lẻ, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2019 đã tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về việc dùng cam thảo tại chỗ cho người lớn phẫu thuật đặt nội khí quản [2]. Các nhà nghiên cứu đã rà soát toàn diện kho dữ liệu quốc tế gồm PubMed, EMBASE, Web of Science, Scopus và Cochrane [2].
Phân tích gộp đã thu nạp 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 609 bệnh nhân [2]. Kết quả phân tích bằng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy dùng cam thảo tại chỗ làm giảm mạnh tỷ lệ mắc đau họng sau 24 giờ so với nhóm đối chứng không dùng thuốc giảm đau, với tỷ số nguy cơ (RR) là 0,44 (khoảng tin cậy 95%: 0,28 - 0,69; P < 0,001) [2]. Mức độ nghiêm trọng của cảm giác đau rát cũng giảm đáng kể (chênh lệch trung bình chuẩn hóa -0,69; P < 0,001) [2].
Bên cạnh đó, phân tích tuần tự thử nghiệm (TSA) xác nhận dữ liệu đã đạt độ tin cậy đầy đủ [2]. Về tính an toàn, 4 nghiên cứu có theo dõi biến cố bất lợi đều kết luận cam thảo dùng tại chỗ không gây ra bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào [2]. Nghiên cứu tổng quan kết luận việc dùng cam thảo tại chỗ trước phẫu thuật là giải pháp hiệu quả và an toàn để kiểm soát viêm họng do kích ứng đường thở [2].
Giới hạn tác dụng khi niêm mạc tổn thương sâu
Mặc dù cam thảo chứng minh hiệu quả giảm kích ứng bề mặt rất tốt, hoạt chất này không phải là "thần dược" cho mọi trường hợp đau họng. Khi tổn thương vượt quá lớp biểu mô bề mặt và ăn sâu vào cấu trúc cơ hạt, tác dụng của cam thảo bị hạn chế rõ rệt.
Điều này được làm rõ trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2024 trên các bệnh nhân phẫu thuật vùng hầu họng [1]. Nghiên cứu đánh giá liệu việc súc miệng bằng 1 g cam thảo hay giả dược đường trước mổ và duy trì đến 3 ngày sau mổ có làm giảm mức độ đau nghiêm trọng và lượng thuốc giảm đau morphin cần sử dụng hay không [1]. Thử nghiệm gồm 65 bệnh nhân nhóm cam thảo và 61 bệnh nhân nhóm giả dược đường [1].
Kết quả sau 3 ngày theo dõi bằng thang điểm đau NRS cho thấy sự khác biệt về điểm đau giữa nhóm cam thảo và giả dược là không đáng kể (chênh lệch trung bình -0,09; p = 0,001 đối với tiêu chí không thua kém với biên độ delta = 1) [1]. Nghiên cứu kết luận súc miệng bằng cam thảo không giúp giảm đau vùng hầu họng sau phẫu thuật hay cắt giảm lượng tiêu thụ morphin [1]. Dữ liệu này chứng minh cam thảo phát huy tác dụng tốt nhất đối với tình trạng viêm rát niêm mạc bề mặt, nhưng không đủ lực để thay thế thuốc giảm đau chuyên biệt đối với các tổn thương cấu trúc mô lớn hoặc vết thương hở sâu [1].
Ngoài ra, ở các tổn thương niêm mạc khác, chiết xuất cam thảo Glycyrrhiza glabra dạng màng dán dính niêm mạc đã được ghi nhận có hiệu quả làm dịu khó chịu trong viêm niêm mạc miệng do xạ trị tương đương màng dán triamcinolone trong một thử nghiệm trên 60 bệnh nhân [3]. Chiết xuất nước của dược liệu này cũng hỗ trợ giảm viêm loét miệng ở bệnh nhân ung thư [3].
Những hiểu lầm thường gặp về cam thảo
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ bị viêm họng là có thể uống nước cam thảo thật đậm đặc suốt cả ngày. Thực tế, cơ chế chính giúp giảm đau rát cổ họng đã được khoa học ghi nhận là sự tiếp xúc vật lý và chống viêm tại chỗ của dịch chiết lên niêm mạc [2]. Uống một lượng lớn vào đường tiêu hóa không làm tăng tốc độ làm dịu họng mà còn tạo áp lực chuyển hóa cho cơ thể.
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem cam thảo như một loại kháng sinh tự nhiên có thể tiêu diệt vi khuẩn gây viêm amidan mủ hoặc viêm họng liên cầu. Các dữ liệu lâm sàng chỉ ghi nhận khả năng giảm viêm bề mặt, xoa dịu niêm mạc bị cọ xát và hạ thấp tần suất cơn ho kích thích [4], [5], [2]. Cam thảo hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị nhiễm khuẩn hay xử lý các cơn đau cấp do vết thương phẫu thuật họng sâu [1].
Ai cần thận trọng khi sử dụng cam thảo?
Mặc dù việc súc miệng tại chỗ bằng dung dịch cam thảo không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [4], [1], [2], việc sử dụng cam thảo qua đường uống toàn thân với liều cao hoặc kéo dài đòi hỏi sự cẩn trọng lớn. Cần phân biệt rõ giữa phương pháp súc họng nhổ đi và việc nuốt toàn bộ nước sắc cam thảo vào dạ dày.
Người mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch không nên tùy tiện uống nước cam thảo dài ngày mà không có hướng dẫn chuyên môn. Phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng các nhóm thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung cam thảo vào thói quen hàng ngày. Nếu tình trạng đau rát họng đi kèm triệu chứng sốt cao, ho ra đờm đặc có mủ hoặc đau dữ dội kéo dài quá 3 ngày, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác thay vì tự điều trị tại nhà.
Cách áp dụng cam thảo giảm đau rát họng đúng cách
Để tận dụng tối đa đặc tính xoa dịu niêm mạc của cam thảo theo sát các bằng chứng khoa học, phương pháp tiếp xúc tại chỗ thông qua súc họng là lựa chọn tối ưu và an toàn nhất:
- Dạng dùng: Sử dụng dịch chiết cam thảo hoặc bột rễ cam thảo khô ngâm hãm lấy nước súc họng.
- Liều lượng tham khảo: Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng, liều lượng từ 0,5 g đến 1 g cam thảo pha loãng trong khoảng 30 mL nước ấm là nồng độ hiệu quả để bảo vệ niêm mạc [4], [5], [1].
- Cách thực hiện: Ngậm và ngửa cổ súc sâu trong khoang họng từ 30 giây đến 1 phút để dung dịch tiếp xúc đều bề mặt niêm mạc thanh - hầu họng, sau đó nhổ ra [4], [5].
- Thời điểm áp dụng: Thực hiện khi cổ họng có cảm giác ngứa rát, khô khốc do ho khan hoặc kích ứng thời tiết. Có thể súc 2-3 lần mỗi ngày.
- Kết hợp: Duy trì uống đủ nước ấm để giữ ẩm đường hô hấp, giữ ấm vùng cổ và tránh xa các tác nhân gây kích ứng niêm mạc như khói thuốc lá hay không khí quá khô lạnh.
Các nghiên cứu lâm sàng hiện đại đã chứng thực kinh nghiệm dân gian: súc miệng bằng cam thảo thực sự giúp giảm viêm rát niêm mạc họng và giảm các cơn ho khan do kích ứng bề mặt [4], [5], [2]. Tuy nhiên, dược liệu này phát huy hiệu quả tốt nhất ở dạng can thiệp tại chỗ cho tổn thương nhẹ và không thể thay thế chỉ định y khoa trong các bệnh lý nhiễm trùng hay tổn thương sâu [1]. Sử dụng đúng cách, đúng liều lượng chính là chìa khóa để bảo vệ vòm họng một cách an toàn và khoa học.
