Cơn ho dai dẳng kèm đờm đặc quánh nơi cổ họng luôn gây cảm giác nghẹn ứ, khó chịu trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian quen thuộc để làm dịu họng, trong đó cát cánh là thảo dược được nhắc đến thường xuyên nhất. Liệu loại rễ cây này tác động ra sao đến hệ hô hấp, và khoa học hiện đại nhìn nhận công dụng trị ho, trừ đờm của nó như thế nào?

Câu trả lời nằm ở các thành phần saponin tự nhiên tích tụ trong rễ cát cánh, đặc biệt là hoạt chất platycodin D. Thảo dược này từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền phương Đông như một vị thuốc chuyên trị ho, làm long đờm và chữa lành các rối loạn đường hô hấp [1]. Hoạt chất chính trong rễ cây giúp can thiệp vào các phản ứng viêm và kích thích quá trình bài tiết dịch nhầy tự nhiên, hỗ trợ làm sạch phế quản [2], [1].

Cát cánh – vị thuốc cổ truyền quen thuộc trong điều trị hô hấp

Cát cánh, danh pháp khoa học là Platycodon grandiflorus, thuộc họ hoa chuông, là loài thực vật vừa dùng làm thuốc vừa làm thực phẩm lâu đời tại Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [2], [3]. Bộ phận sử dụng chính là phần rễ, được ghi nhận rộng rãi trong y thư cổ phương nhằm trị viêm đau họng, khản tiếng, ho có đờm, viêm phế quản và các ổ mủ ở phổi [2], [3].

Kinh nghiệm lâm sàng hiện đại cũng xác nhận cát cánh giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều trị viêm họng mạn tính, viêm thanh quản cấp và mạn tính, cũng như bệnh bụi phổi [3]. Trong rễ của cây có chứa hàm lượng dồi dào các triterpene saponin quý, đóng vai trò quyết định đến dược tính sinh học đa dạng của loài cây này [4], [1].

Trục tác động: Hoạt chất Platycodin D hoạt động ra sao?

Trong số các hợp chất tự nhiên của rễ cát cánh, platycodin D (thuộc nhóm saponin triterpenoid kiểu oleanane) là thành phần có hoạt tính sinh học phong phú và chiếm tỷ lệ nổi bật nhất [5], [4], [3]. Hoạt chất này được xem là nhân tố chủ chốt tạo nên công năng long đờm và làm dịu đường hô hấp của dược liệu [4], [1].

Về mặt sinh hóa, saponin platycodin D mang đặc tính hoạt động bề mặt và tương tác với cấu trúc lipid màng tế bào [5]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này hỗ trợ thúc đẩy dịch tiết ở đường phế quản, làm loãng các khối đờm cô đặc, từ đó kích hoạt phản xạ tống xuất chất ứ đọng ra ngoài dễ dàng hơn [4], [1]. Đồng thời, platycodin D còn mang lại tác dụng kháng viêm mạnh mẽ, ức chế các chất trung gian gây viêm, giúp giảm sưng đau niêm mạc họng [2], [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2006 ghi nhận platycodin D còn kích hoạt dòng thác phản ứng tín hiệu NF-kappaB (thông qua IKK-beta) và thụ thể Fas/FasL để điều hòa chu trình tế bào biểu mô [1]. Hoạt tính kháng viêm của platycodin D cùng các chất chuyển hóa qua đường tiêu hóa cũng đã được khẳng định thông qua thử nghiệm trên các tế bào miễn dịch thực bào RAW 264.7 [6].

Các bằng chứng khoa học nổi bật về Cát cánh

Một tổng quan công bố năm 2025 chỉ ra rằng platycodin D thể hiện đa dạng các hoạt tính sinh học từ kháng viêm, kháng virus, chống oxy hóa, điều hòa chuyển hóa đến hỗ trợ bảo vệ gan [2]. Dược chất này không chỉ được ứng dụng ở các bệnh lý hô hấp thông thường mà còn đang được xem xét nghiên cứu sâu trong ung thư phổi, ung thư gan và các rối loạn chuyển hóa [2].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 khảo sát tác động của platycodin D trên dòng tế bào ung thư phổi NCI-H1975 [7]. Kết quả cho thấy khi ủ tế bào với platycodin D ở nồng độ 10 micromol/L trong 15 phút, mức độ biểu hiện phối tử PD-L1 trên bề mặt tế bào giảm rõ rệt [7]. Đồng thời, sự suy giảm PD-L1 màng đã thúc đẩy giải phóng interleukin-2 và tăng cường kích hoạt tế bào lympho T Jurkat, mở ra tiềm năng điều hòa miễn dịch khối u [7].

Một nghiên cứu năm 2020 đi sâu phân tích cơ chế màng của platycodin D, nhấn mạnh đây là tác nhân điều biến bè lipid màng phụ thuộc cholesterol [5]. Tác động này giúp can thiệp vào quá trình tái cấu trúc màng tế bào mà không hoàn toàn dựa trên cơ chế tán huyết thông thường [7], [5].

Năm 2023, nghiên cứu đa omics về mặt nông học ghi nhận dưới điều kiện đất nhiễm mặn nặng, hàm lượng platycodin D trong rễ cây cát cánh tăng lên gần 1,77 lần so với nhóm đối chứng thông qua việc kích hoạt hàng loạt gen sinh tổng hợp triterpene saponin như HMGCR, GGPS, SE và LUP [4]. Điều này cho thấy sự tích lũy hoạt chất bảo vệ phế quản phụ thuộc mật thiết vào điều kiện sinh thái của cây trồng [4].

Đến năm 2024, một nghiên cứu thực hiện ủ platycodin D với hệ vi sinh đường ruột từ phân chuột để phân tích chuyển hóa [6]. Kết quả định lượng bằng phương pháp sắc ký UPLC-LTQ-Orbitrap-MS phát hiện 10 hợp chất, trong đó có 9 chất do vi khuẩn đường ruột chuyển hóa thông qua quá trình khử hydroxyl và khử đường [6]. Cả platycodin D lẫn các chất chuyển hóa này đều duy trì tác dụng kháng viêm tốt [6].

Điểm giới hạn của nghiên cứu và hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có nhiều triển vọng dược lý, phần lớn các công trình nghiên cứu hiện đại về platycodin D vẫn đang dừng lại ở mức tiền lâm sàng, thử nghiệm trên mô hình tế bào hoặc động vật thí nghiệm [3]. Việc chuyển đổi các dữ liệu này thành phác đồ điều trị lâm sàng chuẩn hóa trên người vẫn còn một chặng đường dài phía trước [3].

Một hiểu lầm phổ biến là xem cát cánh như thuốc đặc trị có thể dứt điểm ngay các cơn ho cấp tính mà không cần thăm khám. Cát cánh chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ tống đờm và kháng viêm đường thở [2], [1]. Thảo dược không thể thay thế phác đồ kháng sinh trong trường hợp viêm phổi, nhiễm trùng phế quản do vi khuẩn, hay thay thế thuốc kiểm soát hen phế quản cấp.

Hơn nữa, sinh khả dụng của platycodin D tự nhiên khi dùng qua đường uống thường khá thấp do sự hấp thu kém qua thành ruột và phải phụ thuộc vào quá trình chuyển hóa của hệ vi sinh đường tiêu hóa [3], [6]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng hiệu quả tức thì chỉ sau một vài lần sử dụng nguyên liệu thô.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Nghiên cứu dược lý đã phát hiện hoạt chất platycodin D trong cát cánh có độc tính gây tán huyết nhất định khi nghiên cứu sâu [3]. Mặc dù phản ứng giải phóng qua màng tế bào không phụ thuộc cơ chế này [7], tính chất gây tán huyết tự nhiên đòi hỏi việc sử dụng các chế phẩm đậm đặc cần có sự theo dõi y khoa [3].

Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng nặng, người suy giảm chức năng tiêu hóa nên cẩn trọng, bởi quá trình chuyển hóa saponin qua vi khuẩn đường ruột có thể kích ứng niêm mạc nhạy cảm [6].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh tuyệt đối không tùy tiện dùng dịch chiết cát cánh liều cao. Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa, bệnh gan hoặc thuốc điều hòa miễn dịch cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp dùng dược liệu để tránh tương tác bất lợi [2], [3].

Hướng dẫn áp dụng trong thực tế đời sống

Trong ẩm thực và kinh nghiệm cổ truyền, cát cánh được dùng như một loại rau củ ăn kèm hoặc nấu canh bồi bổ ở nhiều nước châu Á [2], [3]. Với mục đích hỗ trợ giảm ho, long đờm, rễ cát cánh khô thường được sắc nước uống hoặc hãm trà ấm từng ngụm nhỏ để dịch thuốc thấm dần qua niêm mạc vùng hầu họng.

Nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng sinh khả dụng của platycodin D có thể được cải thiện rõ rệt khi kết hợp kê đơn cùng cam thảo (Glycyrrhiza uralensis) [3]. Khi phối hợp cát cánh với cam thảo theo tỷ lệ hợp lý, hỗn hợp vừa giúp làm dịu niêm mạc họng, vừa hỗ trợ tăng cường hấp thu hoạt chất qua đường tiêu hóa [3].

Người dùng nên chia nước sắc uống thành từng lượng nhỏ trong ngày, uống sau bữa ăn khi nước còn ấm. Không nên tự ý nấu quá đặc hoặc lạm dụng liều lượng kéo dài nhiều tuần liên tục mà không có sự tư vấn của chuyên gia y học cổ truyền.

Cát cánh là dược liệu quý với cơ chế trị ho, long đờm được củng cố bởi hoạt chất platycodin D có tác dụng kháng viêm và kích thích tiết dịch đường thở [2], [1]. Tuy nhiên, để bảo đảm tính an toàn và hiệu quả cao nhất, người bệnh cần phối hợp lối sống lành mạnh, bổ sung đủ nước ấm và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi các triệu chứng hô hấp kéo dài bất thường.