Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng ở người trưởng thành nhờ tập trung vào rau củ quả, các loại hạt và thực phẩm giàu khoáng chất để hỗ trợ huyết áp. Nhiều phụ huynh băn khoăn liệu thực đơn giàu kali này có phù hợp cho trẻ dưới 5 tuổi và thận của trẻ xử lý lượng kali dung nạp ra sao.

Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp việc áp dụng toàn diện chế độ ăn DASH ở trẻ dưới 5 tuổi. Các bằng chứng khoa học có sẵn chỉ dừng lại ở các nghiên cứu quan sát về lượng kali ăn vào và khả năng bài tiết khoáng chất qua thận ở trẻ mầm non và học sinh nhỏ tuổi, cùng một số thử nghiệm chuyển hóa trên động vật hoặc trẻ lớn hơn.

Chế độ ăn DASH và kali: Thực tế bằng chứng ở trẻ nhỏ

DASH là chế độ ăn tăng cường rau xanh, trái cây và các loại hạt, dẫn đến lượng kali dung nạp vào cơ thể cao hơn mức thông thường. Tuy nhiên, các tài liệu hiện có không nghiên cứu việc áp dụng trực tiếp mô hình ăn uống này trên nhóm trẻ từ 1 đến 5 tuổi.

Những dữ liệu thực nghiệm đã công bố chủ yếu tìm hiểu lượng kali trẻ tiêu thụ từ khẩu phần hàng ngày và mức độ bài tiết qua đường nước tiểu [1], [2]. Do đó, việc kết luận trẻ dưới 5 tuổi hấp thu và chuyển hóa chế độ ăn DASH tương tự như người lớn là chưa có cơ sở khoa học xác thực.

Khả năng bài tiết kali qua thận ở trẻ 3 đến 5 tuổi

Nghiên cứu trên 35 trẻ từ 3 đến 5 tuổi cho thấy lượng kali ăn vào trung bình mỗi ngày theo nhật ký dinh dưỡng là 47 mmol (dao động từ 24 đến 95 mmol) [2]. Lượng bài tiết kali qua nước tiểu 24 giờ ở nhóm trẻ này đạt mức trung vị là 25 mmol/24 giờ (dao động từ 14 đến 46 mmol) [2].

Một nghiên cứu khác theo dõi 104 trẻ mầm non 4 đến 5 tuổi qua các mùa trong năm ghi nhận nồng độ bài tiết kali qua nước tiểu của trẻ nhìn chung ở mức thấp so với natri, đồng thời có sự biến thiên rất lớn giữa các cá thể cũng như trong từng ngày ở cùng một đứa trẻ [1]. Mùa trong năm không làm thay đổi đáng kể mức bài tiết kali này [1]. Ngoài ra, yếu tố di truyền cũng có thể tác động, khi một nghiên cứu trên 86 trẻ từ 4 đến 6 tuổi ghi nhận sự khác biệt về bài tiết kali giữa nhóm trẻ có và không có tiền sử gia đình mắc bệnh tăng huyết áp nguyên phát [3].

Ảnh hưởng từ khẩu phần: Đạm và nguy cơ thiếu hụt kali

Khả năng đào thải kali của thận không hoạt động độc lập mà chịu ảnh hưởng từ các thành phần dinh dưỡng khác trong bữa ăn. Một nghiên cứu trên 5 thanh thiếu niên có tình trạng suy giảm chức năng thận mạn tính mức độ nhẹ cho thấy chế độ ăn giàu protein làm tăng đáng kể tốc độ thanh thải creatinin và tăng bài tiết kali, phosphat, sulfat cùng canxi qua nước tiểu so với chế độ ăn ít protein [4].

Mặt khác, thay vì lo ngại trẻ dư thừa kali khi ăn rau quả, dữ liệu dịch tễ lại cho thấy nguy cơ từ việc tiêu thụ không đủ vi chất này. Nghiên cứu theo dõi trên 1.914 học sinh tiểu học ghi nhận 48,6% trẻ ăn không đủ lượng rau quả (dưới 4 lần/ngày) và mức tiêu thụ kali ước tính đạt khoảng 1,63 ± 0,48 g/ngày [5]. Nhóm trẻ ăn ít rau quả và lượng kali dưới 1,5 g/ngày có tình trạng tăng bài tiết beta2-microglobulin và microalbumin qua nước tiểu, vốn là những dấu hiệu liên quan đến tổn thương thận sớm ở trẻ [5].

Nhịp sinh học trong quá trình đào thải khoáng chất

Sự bài tiết kali qua đường tiết niệu của trẻ em diễn ra không đồng đều trong ngày mà tuân theo nhịp sinh học tự nhiên. Một nghiên cứu trên 21 trẻ khỏe mạnh từ 6 đến 11 tuổi ghi nhận tốc độ bài tiết nước tiểu cùng các chất hòa tan như kali, natri, clo, creatinin và urê tăng đáng kể vào ban ngày và giảm xuống mức thấp nhất vào ban đêm [6]. Đáng chú ý, đỉnh bài tiết của kali và clo xuất hiện sớm hơn trong ngày so với natri [6].

Nghiên cứu trên động vật cũng cho thấy thời điểm nạp muối và kali có liên quan đến nhịp bài tiết của thận; chuột thí nghiệm bài tiết natri và kali hiệu quả hơn khi nạp vào giữa giai đoạn hoạt động [7]. Tuy nhiên, kết quả từ chuột chỉ mang tính gợi mở cơ chế và chưa thể xem là kết luận đối với trẻ nhỏ [7].

Điều chưa biết: Khoảng trống về trẻ dưới 2 tuổi và chế độ DASH

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có hoàn toàn không cung cấp dữ liệu về nhóm trẻ dưới 2 tuổi, cũng như chưa có khảo sát cụ thể về việc trẻ ở độ tuổi này ăn quá nhiều rau hạt thì thận đào thải ra sao.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa xác định được ngưỡng dung nạp kali tối đa an toàn ở trẻ mầm non nếu áp dụng chế độ ăn giàu thực vật như DASH. Mối liên hệ giữa tình trạng phơi nhiễm các chất như taurine trong giai đoạn chu sinh với cơ chế bài tiết kali chỉ mới được thử nghiệm trên chuột và cho thấy tác động rất hạn chế, chưa thể áp dụng trên người [8].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn cho trẻ?

Phụ huynh có trẻ nhỏ mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn sang hướng nhiều rau hạt giàu kali, bởi sự chuyển hóa đạm và khoáng chất ở nhóm này đòi hỏi theo dõi sát sao [4].

Trẻ có tiền sử gia đình mắc bệnh tăng huyết áp hoặc các rối loạn chuyển hóa khoáng chất cũng cần được chuyên gia dinh dưỡng đánh giá thận trọng nhằm xây dựng tỷ lệ natri và kali cân bằng [2], [3].

Nhìn chung, chế độ ăn DASH chưa được kiểm chứng đầy đủ ở trẻ dưới 5 tuổi để có thể áp dụng rập khuôn. Cha mẹ nên duy trì cho trẻ bữa ăn đa dạng, bổ sung rau củ quả ở mức vừa phải để tránh thiếu hụt kali, đồng thời không tự ý áp đặt các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt của người lớn lên trẻ nhỏ.