Cắt đường để giảm mụn trứng cá: dữ liệu da liễu có thực sự ủng hộ?

Nhiều người gặp tình trạng mụn trứng cá dai dẳng dù dùng nhiều loại mỹ phẩm đắt tiền. Thói quen ăn ngọt, uống trà sữa hay ăn đồ tinh bột chế biến sẵn thường bị nghi ngờ là thủ phạm. Liệu việc cắt giảm đường có cơ sở khoa học hỗ trợ hay chỉ là lời truyền miệng?

Dữ liệu da liễu hiện nay khẳng định chế độ ăn có tải lượng đường cao kích thích tiết insulin và yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) [1, 2]. Sự gia tăng này thúc đẩy tuyến bã nhờn hoạt động quá mức, tạo điều kiện hình thành nhân mụn và phản ứng viêm [1, 3]. Cắt giảm đường thực sự là giải pháp dinh dưỡng có cơ sở vững chắc để hỗ trợ kiểm soát mụn trứng cá ^[1].

Cơ chế sinh học: Đường, insulin và trục IGF-1

Khi dung nạp thực phẩm có chỉ số đường huyết cao, cơ thể nhanh chóng đối mặt với tình trạng tăng đường huyết, kích hoạt các tế bào beta tuyến tụy tiết nhiều insulin ^[1]. Sự tăng insulin huyết kích thích giải phóng hormone androgen và làm giảm protein gắn yếu tố tăng trưởng giống insulin 3 (IGFBP-3) [1, 2]. Khi IGFBP-3 giảm, lượng IGF-1 dạng tự do hoạt động trong máu tăng vọt [1, 2].

Sự mất cân bằng giữa IGF-1 và IGFBP-3 kích hoạt quá trình tăng sinh bất thường của tế bào sừng (keratinocyte) quanh nang lông ^[2]. Đồng thời, nồng độ androgen và IGF-1 tự do tạo thành một vòng xoắn bệnh lý tương tác hai chiều ^[2]. Lượng hormone này kích thích trực tiếp tế bào tuyến bã nhờn, đẩy nhanh tốc độ phân bào và làm tăng lượng bã nhờn bài tiết trên bề mặt da [1, 2].

Ngoài ra, insulin tăng cao còn thúc đẩy yếu tố tăng trưởng biểu bì và yếu tố biến đổi tăng trưởng beta ^[1]. Chuỗi phản ứng này làm tăng axit béo không ester hóa trong huyết tương, châm ngòi cho quá trình viêm nang lông và tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn Cutibacterium acnes (trước đây gọi là Propionibacterium acnes) cư trú, phát triển mạnh [2, 4].

Tác động nội bào: Từ thụ thể tuyến bã nhờn đến phản ứng viêm

Ở cấp độ tế bào, IGF-1 phát tín hiệu điều hòa thông qua trục GF-1/AKT/mTORC1/SREBP1 ^[3]. Khi thụ thể này nhận tín hiệu, nó kích thích chuyển đổi testosterone thành 5alpha-dihydrotestosterone (5alpha-DHT), một dạng hormone có ái lực gắn kết cực mạnh với thụ thể androgen ^[3]. Quá trình này cũng làm tăng độ nhạy cảm của thụ thể androgen tại chỗ và thúc đẩy biểu hiện thụ thể kích hoạt peroxisome proliferator (PPAR-gamma) ^[3].

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2017 tiến hành trên tế bào tuyến bã nhờn được nuôi cấy đã ghi nhận biến đổi lớn khi tiếp xúc với IGF-1 ^[4]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp phản ứng chuỗi polymerase và xét nghiệm miễn dịch hấp thụ liên kết enzyme sau khi xử lý tế bào bằng IGF-1 ở hai nồng độ 10^-7 M hoặc 10^-5 M ^[4]. Kết quả cho thấy sự gia tăng rõ rệt mức biểu hiện của các chất trung gian gây viêm gồm interleukin-1 beta (IL-1beta), IL-6, IL-8 và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) ^[4].

Thử nghiệm trên cũng ghi nhận IGF-1 làm tăng biểu hiện của phức hợp phiên mã NF-kappaB, các thụ thể IGF1R, IGFBP2, protein liên kết yếu tố phản ứng sterol (SREBP) và tiểu đơn vị xúc tác alpha của PI3K (PI3KCA) ^[4]. Kết quả phân tích lipid sau can thiệp cho thấy lượng bã nhờn từ tế bào tăng cao đáng kể ^[4]. Khi thêm vào chất ức chế NF-kappaB liều 100 nM, biểu hiện các chỉ dấu viêm giảm xuống ^[4]. Các dữ liệu thực nghiệm năm 2022 cũng khẳng định IGF-1 kích hoạt con đường SREBP-1 và PPAR-gamma để đẩy mạnh tổng hợp lipid và giải phóng các cytokine gây viêm ^[5].

Các bằng chứng lâm sàng và dịch tễ học

Mối liên hệ giữa chế độ ăn và mụn trứng cá đã được quan sát trong nhiều nghiên cứu dịch tễ thực tế. Điển hình năm 2002, nghiên cứu của Cordain và các cộng sự trên khoảng 1.300 người thuộc hai cộng đồng phi phương Tây: cư dân đảo Kitava ở Papua New Guinea và nhóm thợ săn Ache ở Paraguay ^[2]. Kết quả không ghi nhận bất kỳ trường hợp nào mắc mụn trứng cá ^[2].

Cư dân hai cộng đồng này ăn các loại thực phẩm tự nhiên, tải lượng đường thấp, không có các sản phẩm chế biến sẵn của phương Tây như ngũ cốc tinh chế, khoai tây chiên, bánh quy hay bánh mì ^[2]. Cụ thể, khẩu phần của người Kitava chỉ bao gồm củ, trái cây, cá và dừa, hoàn toàn không tiêu thụ các sản phẩm từ sữa, đường tinh luyện, cà phê hay rượu bia ^[2]. Tần suất mụn trứng cá ở các vùng nông thôn, chưa công nghiệp hóa nhìn chung thấp hơn nhiều so với xã hội phương Tây do sự khác biệt về tải lượng đường huyết trong bữa ăn ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng của Smith và các cộng sự cho thấy người tham gia áp dụng chế độ ăn có tải lượng đường thấp trong 12 tuần đã giảm đáng kể nồng độ IGF-1 trong huyết thanh và giảm rõ rệt số lượng tổn thương mụn ^[1]. Chế độ ăn này đồng thời thúc đẩy nồng độ yếu tố phiên mã forkhead box O1 (FOXO1) trong nhân tế bào, giúp bình thường hóa biểu hiện của các gen liên quan đến mụn ^[1].

Một nghiên cứu năm 2016 trên 60 người (40 bệnh nhân mụn trứng cá và 20 người đối chứng khỏe mạnh) đã đánh giá mức biểu hiện mô học qua sinh thiết da lưng kết hợp bảng hỏi chế độ ăn ^[6]. Nồng độ IGF-1 trong huyết thanh bệnh nhân mụn cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng ^[6]. Sự biểu hiện tế bào chất của FoxO1 và mTOR ở nhóm bệnh nhân mụn cũng mạnh hơn nhóm khỏe mạnh ^[6]. Đáng chú ý, thói quen tiêu thụ quá mức thực phẩm có tải lượng đường cao liên quan mật thiết với sự gia tăng IGF-1 huyết thanh và kích hoạt biểu hiện tế bào chất của FoxO1 và mTOR ^[6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Việc cắt giảm thực phẩm có tải lượng đường cao mang lại lợi ích kép: vừa hỗ trợ ổn định đường huyết, vừa giảm kích thích tuyến bã nhờn và ức chế các đợt bùng phát viêm [2, 3]. Điều này giải thích tại sao những người duy trì khẩu phần ít carbohydrate tinh chế thường có ít tổn thương mụn trứng cá hơn hẳn ^[1]. Hơn nữa, việc giữ chỉ số IGF-1 ở mức vừa phải giúp hạn chế quá trình tăng sinh tế bào sừng gây bít tắc lỗ chân lông ^[2].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy mụn trứng cá là bệnh lý phức tạp, chịu tác động của nhiều yếu tố như di truyền, môi trường, rối loạn chuyển hóa và căng thẳng [6, 7]. Đơn cử, nghiên cứu năm 2013 trên 115 bệnh nhân mụn trứng cá và 117 người khỏe mạnh tại Thổ Nhĩ Kỳ đã phát hiện tính đa hình di truyền IGF-I (CA) 19 liên quan rõ rệt đến mức độ nghiêm trọng của mụn (P = 0,015) ^[7]. Một số cá nhân mang cơ địa di truyền mẫn cảm hoặc bất thường hormone vẫn có thể nổi mụn dù duy trì chế độ ăn rất lành mạnh [6, 7]. Do đó, thay đổi dinh dưỡng là phương pháp hỗ trợ nền tảng, không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa khi bệnh tiến triển nặng.

Những hiểu lầm thường gặp khi kiêng đường trị mụn

Nhiều người tin rằng chỉ cần ngừng ăn đường hoàn toàn thì mọi nốt mụn sẽ lập tức biến mất sau vài ngày. Đây là kỳ vọng thiếu thực tế vì các nghiên cứu lâm sàng can thiệp dinh dưỡng cần khoảng thời gian tối thiểu 12 tuần để ghi nhận sự sụt giảm hormone IGF-1 và cải thiện tổn thương viêm ^[1]. Tuyến bã nhờn và chu kỳ sừng hóa da cần thời gian tái thiết lập trạng thái ổn định ^[2].

Một sai lầm khác là chỉ tập trung kiêng đường tinh luyện dạng hạt mà quên mất các thực phẩm giàu carbohydrate tinh chế khác. Bánh quy, bánh mì trắng, khoai tây chiên hay ngũ cốc chế biến đều khiến đường huyết và insulin tăng vọt tương đương nước ngọt ^[2]. Ngoài ra, sô cô la cũng tạo điều kiện làm tăng đường huyết và insulin máu, từ đó làm nặng hơn tổn thương mụn ^[8]. Thực phẩm giàu axit béo omega-6 cũng có liên quan đến sự gia tăng mụn trứng cá, trái ngược với tác dụng giảm viêm của axit béo omega-3 ^[8]. Việc dùng sữa cũng làm tăng nồng độ IGF-1, gián tiếp kích thích sản xuất bã nhờn qua con đường androgen ^[8].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Người gầy gò, suy nhược cơ thể, trẻ em đang trong giai đoạn phát triển thể chất nhanh hoặc phụ nữ có thai không nên tự ý cắt giảm tinh bột quá mức. Việc loại bỏ carbohydrate một cách đột ngột có thể dẫn đến hạ đường huyết, mệt mỏi và thiếu hụt vi chất.

Các đối tượng mắc các bệnh chuyển hóa như đái tháo đường, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) hoặc người đang dùng thuốc điều trị nhạy cảm với đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [2, 7]. Mọi sự điều chỉnh lớn trong khẩu phần dinh dưỡng phải được cân đối dựa trên tình trạng sức khỏe tổng thể.

Áp dụng thực tế để kiểm soát mụn hiệu quả

Để giảm mụn trứng cá thông qua điều chỉnh dinh dưỡng, người bệnh nên chủ động thay đổi thói quen ăn uống theo hướng giảm tải lượng đường huyết hàng ngày [1, 2]:

• Hạn chế tối đa bánh ngọt, bánh quy, bánh mì trắng, khoai tây chiên, nước ngọt có gas và sô cô la [1, 4].
• Ưu tiên các nguồn tinh bột tự nhiên có chỉ số đường huyết thấp như các loại củ, đậu đỗ nguyên hạt ^[2].
• Bổ sung thực phẩm chứa nhiều axit béo omega-3 vào thực đơn để hỗ trợ giảm viêm, đồng thời hạn chế nhóm thực phẩm chứa hàm lượng cao axit béo omega-6 ^[8].
• Cân nhắc kiểm soát lượng sữa tiêu thụ mỗi ngày nếu thấy mụn bùng phát liên tục ^[8].
• Tránh căng thẳng tâm lý kéo dài, bởi hormone căng thẳng như cortisol và hormone giải phóng corticotropin (CRH) cũng kích thích tuyến bã nhờn bài tiết nhiều hơn ^[3].

Cắt giảm đường và carbohydrate tinh chế là phương pháp hỗ trợ điều trị mụn trứng cá dựa trên cơ sở sinh học rõ ràng. Một chế độ ăn lành mạnh kết hợp lối sống khoa học và chăm sóc da đúng cách sẽ mang lại làn da khỏe khoắn lâu dài.