Uống nước sắc cây ba soi: Độc tính gan thận đã được thử nghiệm chưa?

Nhiều gia đình ở các vùng nông thôn và miền núi vẫn giữ thói quen hái các loại lá rừng về đun nước uống hàng ngày để làm mát cơ thể, giải độc hoặc trị các chứng đau bụng thông thường. Cây ba soi (tên khoa học là Macaranga denticulata, thuộc họ Thầu dầu Euphorbiaceae) là một trong những loài thảo mộc quen thuộc thường được người dân thu hái theo kinh nghiệm truyền miệng.

Liệu việc uống nước sắc từ cây ba soi trong thời gian dài có thực sự lành tính, và độc tính trên gan hay thận của loài cây này đã được các nhà khoa học thử nghiệm đầy đủ hay chưa? Câu trả lời thẳng thắn là: Các dữ liệu an toàn về độc tính cấp và độc tính bán trường diễn qua đường uống của cây ba soi hiện vẫn chưa có nghiên cứu kiểm chứng rõ ràng trên cơ thể người, do đó khoảng liều dùng an toàn tuyệt đối vẫn chưa được thiết lập.

Ba soi trong kinh nghiệm dân gian và thành phần hóa học

Cây ba soi, còn được biết đến với tên gọi khoa học Macaranga denticulata, là loài cây thân gỗ nhỏ thường xanh phân bố rộng rãi tại châu Á ^[1]. Theo ghi nhận về y học cổ truyền, các bộ phận khác nhau của loài thực vật này được dùng để xử lý nhiều vấn đề sức khỏe thường gặp ^[1]. Trong đó, lá cây là bộ phận được khai thác phổ biến nhất nhờ tác dụng hỗ trợ giảm táo bón, phân nhầy và đau bụng co thắt ^[1]. Ngoài ra, lá tươi hoặc lá khô của một số loài thuộc chi Macaranga còn được dân gian giã đắp hoặc sắc rửa ngoài da để trị sưng đau, vết cắt, vết loét, mụn nhọt và vết bầm tím ^[1].

Về mặt hóa học thực vật, các phân tích sơ bộ cho thấy chiết xuất methanol từ lá ba soi chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng như alkaloid, carbohydrate, phenol, flavonoid, tannin và terpenoid ^[1]. Các nghiên cứu chuyên sâu cũng chỉ ra rằng chi Macaranga rất giàu các dẫn xuất flavonoid (như flavonoid gắn nhóm isoprenyl, geranyl, farnesyl) và các hợp chất stilbene ^[1].

Gần đây, vào năm 2025, các nhà khoa học đã phân lập được 6 dẫn xuất geranylated flavonoid mới chưa từng được mô tả trước đó (ký hiệu từ 1 đến 6), cùng với 2 hợp chất đã biết từ cây Macaranga denticulata ^[2]. Trong đó, hợp chất số 4 đã thể hiện hoạt tính ức chế mạnh virus Zika với chỉ số nồng độ hiệu quả bán phần EC50 đạt mức 8,72 micromol/L ^[2]. Khi thử nghiệm trên dòng tế bào Vero, hợp chất này cho thấy độc tính tế bào thấp với nồng độ gây độc 50% tế bào (CC50) vượt quá 100 micromol/L ^[2].

Cơ chế tác động sinh học và những tác dụng đã biết

Để tìm hiểu tác dụng giảm đau của loại thảo mộc này trong kinh nghiệm dân gian, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanol từ lá cây ba soi (Macaranga denticulata) trên mô hình động vật kết hợp mô phỏng phân tử ^[1]. Các nhà khoa học đã gây đau cho chuột bằng cách tiêm acid acetic để kích thích phản ứng quặn mình và tiêm formalin để kích hoạt phản ứng liếm chân ^[1].

Kết quả cho thấy chiết xuất lá ba soi thể hiện hoạt tính giảm đau phụ thuộc vào liều lượng và có ý nghĩa thống kê ở hai mức liều uống thử nghiệm là 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng chuột ^[1]. Khi tiến hành kỹ thuật mô phỏng phân tử (molecular docking) để tìm hiểu ái lực liên kết với enzyme gây viêm cyclooxygenase-1 (COX-1), hợp chất macarangin - một trong sáu hợp chất chính của lá ba soi - đã đạt điểm liên kết tương thích tốt nhất là -5,81 ^[1]. Điều này bước đầu giải thích cơ chế giảm co thắt, giảm đau mà dân gian hay truyền miệng khi dùng lá cây này.

Ngoài hoạt tính giảm đau, nghiên cứu năm 2013 tại Malaysia cũng đánh giá một số hoạt tính sinh học khác của loài Macaranga denticulata ^[3]. Trong thử nghiệm chống oxy hóa bằng phương pháp đo khả năng ức chế peroxy hóa lipid (thử nghiệm FTC), trong khi phần lớn các mẫu chiết xuất từ chi Macaranga đạt mức ức chế trên 50%, thì riêng phân đoạn chiết xuất dạng nước từ vỏ thân của Macaranga denticulata lại cho hoạt tính chống oxy hóa dưới 50% ^[3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2013 này cũng phát hiện vỏ cây Macaranga denticulata có khả năng ức chế enzyme tyrosinase lên tới 68,7% (trong khi đối chứng dương acid kojic ức chế 98,51%) ^[3]. Khi kiểm tra hoạt tính ức chế enzyme acetylcholinesterase (AChE - một enzyme liên quan đến dẫn truyền thần kinh), vỏ cây và lá của Macaranga denticulata lần lượt thể hiện mức ức chế là 73,8% và 54,5% (thuốc đối chứng tacrine ức chế 98,0%) ^[3]. Dù vậy, những dữ liệu này chủ yếu là thử nghiệm sinh hóa trong phòng thí nghiệm.

Khoảng trống lớn về dữ liệu độc tính gan và thận

Mặc dù có một số hoạt tính sinh học được ghi nhận, vấn đề cốt lõi mà người tiêu dùng cần quan tâm trước khi uống nước sắc là: Độc tính cấp và bán trường diễn trên gan, thận đã được nghiên cứu hay chưa?

Độc tính cấp là những phản ứng ngộ độc có thể xảy ra ngay sau khi uống một liều duy nhất hoặc vài liều trong vòng 24 giờ. Trong khi đó, độc tính bán trường diễn là những tổn thương âm thầm tại các cơ quan nội tạng (đặc biệt là tế bào gan và cầu thận) xuất hiện sau quá trình nạp đường uống lặp đi lặp lại hàng ngày trong vòng vài tuần đến vài tháng. Để đưa một loại thảo mộc vào sử dụng đại trà, y học hiện đại bắt buộc phải thực hiện các bước thử nghiệm này trên động vật gặm nhấm để xác định liều lượng không gây tác dụng phụ có hại (NOAEL), sau đó mới có thể thử nghiệm an toàn trên người.

Đối với cây ba soi (Macaranga denticulata), các tài liệu khoa học hiện hành mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm invitro (trong ống nghiệm) hoặc khảo sát tác dụng giảm đau ngắn hạn ở chuột ^[1]. Hoàn toàn chưa có báo cáo khoa học nào công bố đầy đủ về quy trình thử nghiệm độc tính cấp hay bán trường diễn qua đường uống dài ngày để đánh giá cụ thể tác động của dịch chiết cây ba soi lên men gan (ALT, AST), mô bệnh học gan, cũng như các chỉ số lọc của thận (creatinine, ure huyết thanh). Khoảng liều an toàn trên người hoàn toàn chưa được cơ quan chuyên môn xác lập.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Một hiểu lầm rất tai hại nhưng phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hái trên rừng thì lành tính, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Nhiều người tin rằng nước sắc từ lá hay vỏ thân thảo dược nếu đã được dùng trong dân gian thì không thể gây hại cho các cơ quan nội tạng.

Thực tế y khoa cho thấy, gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ đường tiêu hóa, còn thận là cơ quan đào thải chính. Bất kỳ loài thực vật nào chứa các nhóm chất hoạt tính sinh học mạnh như alkaloid, tannin hay terpenoid ^[1] đều đòi hỏi gan và thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa và bài tiết. Khi nạp thảo dược không rõ liều lượng vào cơ thể mỗi ngày, các chất chuyển hóa trung gian có thể tích tụ, làm biến đổi tính thấm màng tế bào gan, gây viêm gan nhiễm độc hoặc gây hoại tử ống thận cấp tính.

Hơn nữa, người dân tự đun nước sắc thường dùng theo cảm tính (nhúm tay, bát nước), khiến nồng độ hoạt chất thay đổi thất thường. Việc chưa có tiêu chuẩn định lượng liều an toàn càng làm tăng nguy cơ tổn thương cơ quan âm thầm mà người uống không hề hay biết.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Vì chưa có dữ liệu chứng minh an toàn trên người, việc tùy tiện uống nước sắc cây ba soi tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với các đối tượng dễ bị tổn thương.

Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh xa là người có tiền sử bệnh gan (viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ nặng, xơ gan) hoặc người có chức năng thận suy giảm. Khi các cơ quan lọc thải vốn dĩ đã bị tổn thương, việc dung nạp thêm dịch chiết thảo dược chưa được xác định ngưỡng an toàn có thể đẩy nhanh tiến trình suy gan, suy thận cấp.

Nhóm thứ hai là phụ nữ đang mang thai, phụ nữ cho con con bú và trẻ nhỏ. Thai nhi và trẻ sơ sinh có hệ enzyme gan chưa hoàn thiện, khả năng giải độc rất non nớt. Bất kỳ chất lạ nào trong dịch chiết thực vật cũng có thể đi qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây dị tật hoặc ngộ độc hệ thống.

Nhóm thứ ba là những bệnh nhân đang phải điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tân dược. Các hợp chất trong lá ba soi có thể tương tác với các men gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu, dẫn đến mất tác dụng của thuốc hoặc làm tăng độc tính của tân dược lên gấp nhiều lần.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần thay đổi góc nhìn đối với các loại cây thuốc tự nhiên nói chung và cây ba soi nói riêng:

Thứ nhất, không tự ý hái lá, vỏ hoặc rễ cây ba soi để nấu nước uống thay nước lọc hàng ngày. Kinh nghiệm dân gian chỉ nên dừng lại ở việc tham khảo, không thể thay thế cho các nghiên cứu an toàn độc chất học.

Thứ hai, nếu có nhu cầu sử dụng các bộ phận của cây ba soi để xử lý các vết bầm tím, mụn nhọt ngoài da theo hướng dẫn của người có chuyên môn ^[1], chỉ nên rửa sạch và bôi đắp ngoài phạm vi hẹp; tuyệt đối không dùng trên vết thương hở sâu hoặc tự ý nuốt dịch chiết.

Thứ ba, khi gặp phải các vấn đề tiêu hóa như đau bụng quặn hay tiêu chảy phân nhầy ^[1], người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, chẩn đoán nguyên nhân chính xác (do nhiễm khuẩn, ký sinh trùng hay viêm ruột), thay vì tự ý đun các loại lá rừng để uống chữa bệnh tại nhà.

Uống nước lá thảo mộc theo thói quen truyền miệng có thể mang lại cảm giác an tâm nhất thời nhưng lại tiềm ẩn hiểm họa khôn lường cho gan và thận. Khi một loại cây chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn và khoảng liều dùng rõ ràng, sự thận trọng chính là lá chắn tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào vào cơ thể.