Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho dai dẳng rát họng gây khó chịu sinh hoạt. Nhiều gia đình tìm kiếm thảo dược vườn nhà thay vì dùng thuốc tây. Trong đó, cây cam xũng được truyền tai trị viêm họng, giảm ho hiệu quả.

Nghiên cứu dược lý hiện đại xác nhận chiết xuất từ chi Sauropus (chứa cam xũng) có hoạt tính kháng viêm [1, 2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại dừng lại ở cấp độ ống nghiệm và mô hình động vật, chưa đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người [1, 3, 5].

Nguồn gốc dân gian và thắc mắc thường gặp

Trong y học dân gian, cam xũng hay long châu hoa thường dùng dạng sắc uống hoặc nhai tươi với muối. Người dân áp dụng bài thuốc khi khản tiếng, đau rát họng, ho gió, ho khan.

Thắc mắc lớn đặt ra: kinh nghiệm này dựa trên cơ sở khoa học hay cảm tính? Các hoạt chất tự nhiên tác động ra sao lên phản ứng viêm niêm mạc đường hô hấp?

Nhiều người lầm tưởng thảo dược an toàn tuyệt đối nên lạm dụng liều lượng. Việc phân tích hoạt tính chiết xuất giúp làm rõ tác dụng thực tế của cây.

Cơ chế tác động kháng viêm của cây chi Sauropus

Phản ứng viêm đường hô hấp xảy ra khi vi khuẩn, virus tấn công làm tăng sinh hóa chất trung gian gây đau, sưng niêm mạc. Viêm kéo dài không kiểm soát dẫn đến tổn thương mô [1].

Thực nghiệm cho thấy chiết xuất chi Sauropus can thiệp chuỗi tín hiệu viêm thông qua ức chế đường truyền NF-kappaB [2]. Khi con đường này bị chặn, cơ thể giảm tạo ra các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO) [2].

Cùng với đó, chiết xuất giúp hạ thấp biểu hiện của hai enzym quan trọng trong phản ứng viêm gồm iNOS và COX-2 [2]. Hoạt chất còn kích hoạt con đường Nrf2, giảm lượng gốc oxy hóa tự do (ROS) nội bào, hạn chế phá hủy mô phổi [2].

Bằng chứng phòng thí nghiệm về hoạt tính của Sauropus rostratus

Các nhà khoa học phân lập và tổng hợp toàn phần 4 dẫn xuất 2-deoxy-3,6-anhydro hexofuranoside mang tên sauropunol A, B, C, D từ loài Sauropus rostratus [3]. Nghiên cứu công bố năm 2016 này đánh giá hoạt tính kháng viêm của các sauropunol cùng chất trung gian tổng hợp [3].

Nghiên cứu tổng hợp trên mở đường cho việc tìm hiểu mối quan hệ cấu trúc - tác dụng sinh học của các hợp chất tự nhiên trong cây [3]. Thực nghiệm khẳng định loài Sauropus rostratus phổ biến tại Trung Quốc sở hữu hoạt tính kháng viêm sinh học [2, 5].

Dù vậy, nghiên cứu năm 2016 mới tập trung xác định cấu trúc hóa học và thử nghiệm in vitro [3]. Chưa có số liệu thử nghiệm trên người đối với các dẫn xuất sauropunol đơn lẻ [3].

Tác động bảo vệ phổi trên mô hình động vật từ cây cùng chi

Năm 2025, nghiên cứu về loài cùng chi Sauropus spatulifolius - thảo dược trị bệnh hô hấp vùng Lĩnh Nam - cho thấy tiềm năng kháng viêm phổi cấp tính [2]. Chiết xuất thô ethanol thể hiện khả năng ức chế nitric oxide (NO) rõ rệt với giá trị IC50 đạt 81,93 +- 1,913 mug/mL [2].

Phân đoạn chiết xuất tạo ra các phân đoạn phụ (Fr. C, Fr. C4, Fr. C4c, Fr. C4d) và hai hợp chất có hoạt tính ức chế NO mạnh theo liều lượng [2]. Trên chuột bị tổn thương phổi cấp do lipopolysaccharide (LPS), chiết xuất ethanol làm giảm nhẹ thương tổn mô phổi [2].

Các tác giả nhận định chiết xuất hoạt động nhờ cơ chế đồng thời: ức chế tín hiệu NF-kappaB và kích hoạt tín hiệu chống oxy hóa Nrf2 [2]. Đây là cơ sở khoa học mở ra hướng dùng cây chi Sauropus làm chất bổ sung hoặc trị liệu tự nhiên cho viêm phổi cấp [2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác trên chi Sauropus cũng ghi nhận hiệu quả ức chế các chất trung gian gây viêm [2, 3]. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra chiết xuất ethanol của Sauropus androgynus khi kết hợp với Elephantopus scaber làm giảm các cytokine gây viêm gồm IL-1beta, IFN-gamma, TNF-alpha và iNOS trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 [4]. Nghiên cứu năm 2022 cũng dẫn lại thực nghiệm cho thấy chiết xuất ethanol của loài Sauropus brevipes liều 200 mg/kg làm giảm tổn thương viêm ở chuột [1].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng thực nghiệm

Những thử nghiệm trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 và chuột chứng minh dược tính kháng viêm của chiết xuất chi Sauropus [1, 3]. Các hoạt chất thực vật điều hòa tín hiệu tiền viêm, hỗ trợ ức chế phản ứng viêm quá mức [2, 3].

Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng điều trị lâm sàng còn lớn. Nghiên cứu trên Sauropus rostratus chỉ thử nghiệm dẫn xuất phân lập [3].

Chiết xuất thô dùng trong phòng thí nghiệm chuẩn hóa hàm lượng bằng dung môi cồn ethanol [1, 3]. Cách đun nấu, hãm nước sôi dân gian khó thu nhận đầy đủ nồng độ hoạt chất tương tự [2].

Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh viêm họng hay ho cấp tính. Không thể coi thảo dược này thay thế thuốc kháng sinh hoặc kháng viêm kê đơn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc trị ho

Nhiều người cho rằng cây cỏ tự nhiên lành tính, uống nhiều không hại. Thực tế, dùng thảo dược không rõ liều lượng có thể gây áp lực lên chuyển hóa của gan, thận.

Sai lầm khác là dùng nước lá cam xũng thay thế kháng sinh trong đợt nhiễm trùng hầu họng có sốt cao. Bệnh nhân chậm trễ điều trị y tế dễ dẫn đến viêm amidan mủ, viêm tai giữa, áp xe thành họng.

Nhiều người tự ý ngâm rượu thảo dược đậm đặc để uống trị ho. Cồn nồng độ cao gây kích ứng niêm mạc họng tổn thương nặng hơn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không tự ý sử dụng chiết xuất cam xũng khi chưa có nghiên cứu độ an toàn thai kỳ.

Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ có niêm mạc họng mỏng manh và chức năng gan thận chưa hoàn thiện. Phụ huynh tuyệt đối không cho trẻ uống nước vắt thảo dược tươi sống để tránh nhiễm khuẩn.

Người có bệnh lý nền mạn tính gan, thận hoặc đang uống thuốc điều trị tim mạch cần tham khảo bác sĩ trước khi dùng [1]. Tương tác giữa hoạt chất tự nhiên và thuốc tây có thể ảnh hưởng hiệu lực điều trị.

Người xuất hiện dấu hiệu sốt cao, khó thở, ho ra đờm đục lẫn máu cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng kinh nghiệm dân gian hỗ trợ giảm rát họng, người bệnh nên chọn lá tươi sạch, rửa kỹ nhiều lần bằng nước muối loãng.

Liều dùng kinh nghiệm nên giữ mức vừa phải, khoảng 10-15g lá tươi hãm nước ấm hoặc sắc nhẹ, chia ngụm nhỏ súc họng. Không dùng liên tục quá 5-7 ngày nếu triệu chứng không thuyên giảm.

Biện pháp căn bản nhất khi viêm họng vẫn là giữ ấm cổ ngực, uống đủ nước ấm mỗi ngày. Kết hợp súc họng nước muối sinh lý 0,9% giúp làm sạch đờm nhầy niêm mạc họng.

Nghỉ ngơi điều độ và bổ sung dinh dưỡng cân bằng giúp hệ miễn dịch phục hồi nhanh chóng. Không tự ý bỏ dở đơn thuốc điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Các dữ liệu thực nghiệm bước đầu xác nhận khả năng kháng viêm của chiết xuất Sauropus qua cơ chế hạ NO, giảm cytokine và ức chế NF-kappaB [1, 3, 5]. Dù vậy, người dân cần tiếp cận tỉnh táo, xem đây là mẹo hỗ trợ triệu chứng nhẹ chứ không phải thần dược thay thế y học hiện đại. Khi viêm đường hô hấp kéo dài, thăm khám y tế vẫn là giải pháp an toàn hàng đầu.