Nhiều người gặp tình trạng đau nhức xương khớp kéo dài thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ thảo dược để mong giảm bớt khó chịu mà không phải lạm dụng thuốc tây. Cây cổ dải, một đại diện thuộc chi thực vật Millettia, là một trong những cái tên hay được nhắc đến qua lời truyền miệng với tác dụng làm dịu cơn đau khớp. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học chứng minh hiệu quả thực tế trên người hay chưa?
Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định cây cổ dải chữa được bệnh xương khớp. Các bằng chứng khoa học có giá trị nhất hiện nay mới dừng lại ở mức nghiên cứu chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm (in vitro trên tế bào) và mô hình động vật, nhằm ghi nhận tiềm năng kháng viêm của các hợp chất nhóm flavonoid.
Cơ chế tác động: Kháng viêm trên mô hình thí nghiệm
Viêm là phản ứng cốt lõi gây sưng đau trong các bệnh lý về khớp, thường kéo theo sự gia tăng của các chất trung gian hóa học gây viêm như nitric oxide (NO) và enzym tổng hợp inducible nitric oxide synthase (iNOS). Khi các tín hiệu này hoạt động quá mức, các mô xung quanh ổ khớp sẽ sưng tấy và đau đớn.
Trong các thí nghiệm sinh học, các nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt tới nhóm flavonoid và isoflavonoid phân lập từ chi Millettia. Các hợp chất tự nhiên này thể hiện khả năng ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm [1]. Khi tế bào thực nghiệm tiếp xúc với hoạt chất, sự biểu hiện của các protein gây viêm như iNOS hay enzyme tạo phản ứng viêm bị kìm hãm, từ đó giảm sinh chất gây giãn mạch và đau nhức [2], [3], [1].
Nghiên cứu trên tế bào: Những phát hiện từ chi Millettia
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã phân lập 5 hợp chất flavonoid mới (đặt tên là griffinone A-E) cùng 1 dẫn xuất biphenylneolignan và 10 hợp chất đã biết từ thân cây Millettia griffithii [2]. Khi đánh giá trên đại thực bào RAW 264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS), các nhà khoa học ghi nhận hợp chất 1, 2 và 14 thể hiện hoạt tính kháng viêm rõ rệt với giá trị IC50 lần lượt là 20,4 µM, 2,1 µM và 35,7 µM mà không gây độc tế bào ở nồng độ 100 µM [2]. Phân tích sâu hơn cho thấy hợp chất 2 ức chế sản sinh NO nhờ ngăn chặn sự biểu hiện của enzym iNOS, đồng thời mô phỏng gắn kết cho thấy cấu trúc phân tử của nó bám tốt vào thụ thể enzym này [2].
Tiếp đến năm 2020, nghiên cứu về loài Millettia pulchra đã phát hiện 4 isoflavone mới là pulvone A-D cùng 11 thành phần khác từ phần thân [1]. Thử nghiệm trên đại thực bào RAW 264.7 cho thấy pulvone A làm giảm đáng kể nồng độ protein iNOS và COX-2, trong khi pulvone C làm giảm nồng độ iNOS [1]. Phép đo miễn dịch ELISA chỉ ra pulvone A ức chế tiết các cytokine tiền viêm là interleukin-6 (IL-6) và IL-1beta, còn pulvone C ức chế mạnh IL-1beta [1]. Về mặt cơ chế, hai hợp chất này kìm hãm con đường truyền tín hiệu NF-kappaB thông qua việc ức chế trực tiếp hoạt tính enzyme IKKbeta với tỷ lệ ức chế khoảng 40% [1].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2014 trên loài Millettia dielsiana Harms cũng chỉ ra phân đoạn chiết xuất ethyl acetate chứa hợp chất millesianin C có tác dụng kháng viêm rất mạnh [4]. Trên tế bào RAW 264.7, millesianin C làm giảm lượng NO tương đương thuốc đối chứng dexamethasone, đồng thời ức chế bài tiết yếu tố hoại tử u TNF-alpha vượt trội hơn cả dexamethasone [4].
Bằng chứng trên mô hình động vật
Bên cạnh nuôi cấy tế bào, một số nghiên cứu đã bước đầu đánh giá trên động vật sống để xem xét khả năng hấp thu và giảm sưng phù thực tế. Nghiên cứu năm 2014 trên loài Millettia pachycarpa đã phân lập 13 hợp chất, trong đó 4-hydroxylonchocarpin và deguelin thể hiện tỷ lệ ức chế sinh NO trên tế bào đại thực bào lần lượt là 66,5% và 57,7%, vượt trội so với mức 52,5% của indomethacin [3]. Trên mô hình chuột bị gây phù chân bằng carrageenan, hoạt chất 4-hydroxylonchocarpin ở liều 10 mg/kg cho hiệu quả giảm sưng tương đương thuốc chống viêm indomethacin sau 5 giờ; khi tăng lên liều 50 mg/kg, hoạt tính ức chế phù nề thậm chí còn mạnh hơn indomethacin và được xác nhận qua việc hạ nồng độ nitrite trong huyết tương [3].
Năm 2020, một nghiên cứu khác trên hạt cây Millettia pachycarpa đã tìm ra isoflavone mới tên là milletenol A có hoạt tính ức chế NO trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 [5]. Đặc biệt, hợp chất này khi đưa vào mô hình cá ngựa vằn bị gây viêm bằng đồng sulfat (CuSO4) đã giúp giảm thiểu rõ rệt tình trạng phản ứng viêm trên toàn cơ thể sinh vật thí nghiệm [5].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách tới thực tế lâm sàng
Các số liệu thực nghiệm đã cung cấp cơ sở sinh học rõ ràng rằng các loài trong chi thực vật này chứa các chất chống viêm tự nhiên có khả năng can thiệp vào nhiều khâu trung gian của quá trình viêm sưng [2], [3], [1], [4]. Điều này giải thích tại sao một số kinh nghiệm dân gian lại ghi nhận hiện tượng giảm bớt cảm giác nhức mỏi.
Dù vậy, khoảng cách từ đĩa petri trong phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị trên cơ thể con người là rất xa. Các thử nghiệm hiện có chỉ dùng hoạt chất tinh khiết đã qua chiết xuất phức tạp bằng dung môi hóa học, hoàn toàn khác với việc sắc uống cả cây thô. Hơn nữa, liều lượng hấp thu, độ an toàn lâu dài trên gan thận người và tác dụng phụ tiềm ẩn vẫn là những câu hỏi lớn chưa hề có lời giải đáp từ bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thảo dược trị khớp
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, các thảo dược nhóm Millettia chứa đựng hàng chục hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng. Ví dụ, một số isoflavonoid từ chi này đã được chứng minh có khả năng tương tác với thụ thể estrogen hoặc tác động tới các enzym nội tiết [6]. Việc tự ý sắc nước uống đậm đặc dài ngày có thể gây xáo trộn cân bằng sinh học trong cơ thể.
Hiểu lầm thứ hai là coi thảo dược này như một liệu pháp dứt điểm, thay thế thuốc kê đơn của bác sĩ chuyên khoa. Thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp hay gout là các bệnh lý phức tạp, nếu trì hoãn điều trị y khoa chuẩn mực, bệnh nhân có thể đối mặt với nguy cơ biến dạng khớp và tàn phế không thể phục hồi.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc từ cây cổ dải hoặc các loài Millettia, do nghiên cứu đã ghi nhận một số isoflavonoid trong chi thực vật này có tác động tới hoạt tính estrogen gây rối loạn nội tiết [6].
Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng thận hoặc người mắc bệnh mạn tính đang phải dùng thuốc kháng đông, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) cũng cần thận trọng. Tương tác giữa các hợp chất tự nhiên và tân dược có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa hoặc tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa.
Áp dụng thực tế sao cho an toàn
Thay vì vội vã tìm mua các loại cây cỏ khô không rõ nguồn gốc trôi nổi trên mạng, người bệnh nên tiếp cận một cách tỉnh táo và khoa học. Nếu muốn sử dụng cây cổ dải như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, bạn nhất thiết phải tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Không tự ý phối hợp nhiều loại thảo dược lạ với nhau và không được bỏ các đợt tái khám định kỳ. Liều lượng an toàn chưa được khoa học thiết lập cụ thể cho người, vì vậy không nên lạm dụng dài ngày. Chăm sóc khớp toàn diện cần bắt đầu từ việc duy trì cân nặng hợp lý, tập các bài thể dục nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe và bổ sung chế độ ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa.
Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm về hoạt tính kháng viêm của chi thảo dược này rất hứa hẹn, mở ra hy vọng tìm kiếm các phân tử thuốc mới trong tương lai [2], [3], [1]. Tuy nhiên, trước khi có bằng chứng lâm sàng xác thực trên người, người bệnh xương khớp không nên xem đây là "thần dược" trị bệnh mà đánh mất thời điểm vàng trong điều trị y khoa.
