Nhiều người mắc sỏi thận thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ với hy vọng làm tan sỏi tự nhiên mà không cần can thiệp phẫu thuật. Trong số đó, cây ván đậu thường được truyền tai như một thảo dược có công dụng tương tự kim tiền thảo do cùng thuộc chi thực vật Desmodium.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: Cây ván đậu chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng trên người về việc làm tan sỏi thận như lời đồn. Mọi người không nên nhầm lẫn hoặc tự ý thay thế ván đậu cho các phác đồ điều trị sỏi tiết niệu chuẩn mực.
Bản chất phức tạp của bệnh lý sỏi đường tiết niệu
Sỏi thận hay sỏi tiết niệu là tình trạng các chất hòa tan trong nước tiểu bị bão hòa quá mức dẫn đến lắng đọng và kết tụ thành các khối tinh thể rắn [4, 5]. Tình trạng này rất phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 5% đến 10% dân số toàn cầu tại một thời điểm nào đó trong đời và gây ra gánh nặng lớn về chi phí y tế [1].
Thành phần sỏi tiết niệu rất đa dạng, trong đó sỏi canxi oxalat (CaOx) là loại hay gặp nhất, chiếm khoảng 70% đến 80% tổng số các ca mắc [2]. Một số báo cáo lâm sàng cũng ghi nhận sỏi canxi oxalat chiếm tới 75% các trường hợp sỏi vô căn ở người mắc lần đầu [3].
Sự hình thành sỏi không chỉ đơn thuần là do ăn uống mà còn liên quan mật thiết đến cấu trúc thận và yếu tố chuyển hóa. Một nghiên cứu trên 280 bệnh nhân sỏi thận và 280 người đối chứng phát hiện tỷ lệ thận hình xốp tủy chiếm 12% ở nhóm người sỏi thận, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ 1% ở nhóm không mắc sỏi [4]. Rối loạn chuyển hóa dẫn tới sỏi cũng được tìm thấy ở 93% bệnh nhân sỏi thận không có thận hình xốp tủy và 60% bệnh nhân có kèm dị tật này [4]. Ngoài ra, huyết khối hay cục máu đông trong đường tiết niệu đôi khi cũng có thể trở thành lõi bám để tinh thể khoáng lắng đọng, tạo điều kiện cho sỏi tái phát nhanh chóng [3].
Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò then chốt trong nguy cơ tạo sỏi. Khoảng 15% các ca bệnh tìm đến phòng khám sỏi thận có liên quan đến các bệnh rối loạn đơn gen như toan hóa ống thận đi kèm điếc, hội chứng Bartter, tăng oxalat niệu nguyên phát hay cystin niệu [5]. Nghiên cứu trên các cặp sinh đôi ước tính khả năng di truyền sỏi thận là trên 45% và tình trạng tăng canxi niệu là trên 50% [5]. Một nghiên cứu năm 2016 khi giải trình tự gen 348 người mắc sỏi thận không có quan hệ huyết thống đã phát hiện đột biến ở gen SLC26A1 làm suy giảm chức năng vận chuyển ion anion, dẫn đến hình thành sỏi canxi oxalat [1].
Dữ liệu năm 2024 từ nhóm thuần tập 787 người lớn từng có ít nhất một đợt sỏi thận ghi nhận 2,9% mắc bệnh sỏi di truyền theo cơ chế đơn gen Mendel, hay gặp nhất là cystin niệu và thiếu hụt enzyme chuyển hóa vitamin D [6]. Ngoài ra, có 8,1% bệnh nhân mang các biến thể gen làm tăng nguy cơ sỏi tiết niệu, phổ biến ở các gen như SLC34A1/A3 hay CYP24A1 [6]. Phần lớn các gen liên quan đến sỏi thận mã hóa cho các protein vận chuyển màng và enzyme tại các đoạn ống thận như quai Henle hay ống nối, nơi kiểm soát cân bằng nước và điện giải [7].
Bởi sỏi thận là một bệnh lý phức tạp, có nguồn gốc từ chuyển hóa, giải phẫu và di truyền, việc điều trị không thể chỉ dựa vào các biện pháp truyền khẩu đơn giản mà đòi hỏi sự đánh giá toàn diện [8].
Kim tiền thảo và cơ chế chống tổn thương thận từ nghiên cứu thực nghiệm
Kim tiền thảo, tên khoa học là Desmodium styracifolium, là loài thực vật cùng chi với ván đậu và đã được nghiên cứu về tác động sinh học đối với quá trình lắng đọng tinh thể.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm rõ cơ chế tác động của chuỗi phân tử polysaccharide chiết xuất từ kim tiền thảo (Desmodium styracifolium polysaccharides - Ds) [2]. Lắng đọng muối canxi tại thận gây ra hiện tượng chuyển tiếp biểu mô - trung mô (EMT) ở tế bào biểu mô ống thận, vốn là nền tảng bệnh lý thúc đẩy xơ hóa thận ở người mắc sỏi [2]. Phân tích giải trình tự gen RNA và cơ sở dữ liệu mạng nhận diện TGF-beta là một gen cốt lõi liên quan đến xơ hóa [2].
Thử nghiệm trên mô hình chuột bị sỏi thận cho thấy các polysaccharide của kim tiền thảo tích tụ trong mô thận, làm giảm đáng kể sự lắng đọng tinh thể, giảm tổn thương thận và cải thiện tình trạng xơ hóa [2]. Khi thử nghiệm trong ống nghiệm trên tế bào thận người HK-2, hoạt chất này ngăn chặn tổn thương do các hạt nano-CaOx gây ra, làm chậm quá trình EMT nhờ ức chế biểu hiện của thụ thể TGF-beta và ngăn cản con đường tín hiệu TGF-beta/Smad [2].
Dù mang lại tiềm năng hỗ trợ giảm xơ hóa và giảm lắng đọng tinh thể canxi oxalat, nghiên cứu năm 2025 này mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm và mô hình động vật thực nghiệm trên chuột [2]. Dữ liệu chưa thể hiện hiệu lực làm tan biến hoàn toàn các khối sỏi lớn đã định hình trên cơ thể người.
Ván đậu: Khoảng trống bằng chứng khoa học về khả năng tan sỏi
Cây ván đậu cùng thuộc chi Desmodium với kim tiền thảo, khiến nhiều người suy đoán rằng hai loại cây này có dược tính và công dụng loại trừ sỏi tương đương nhau.
Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người chứng minh cây ván đậu có khả năng làm tan sỏi thận hay sỏi tiết niệu. Việc suy diễn đặc tính của kim tiền thảo (Desmodium styracifolium) sang cây ván đậu là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.
Ngay cả với kim tiền thảo, dữ liệu gần đây nhất mới chỉ xác nhận chiết xuất polysaccharide hỗ trợ giảm lắng đọng và ngừa xơ hóa trên chuột và tế bào nuôi cấy [2]. Khoa học hiện đại chưa có nghiên cứu xác nhận loài ván đậu có thể thay thế thuốc đặc trị hoặc phẫu thuật để làm biến mất các khối sỏi đã hình thành trong hệ tiết niệu người bệnh.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược làm tan sỏi
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng sỏi thận là một vật thể đơn giản chỉ cần uống thảo mộc hay nước sắc là có thể tự tiêu hoặc tan biến hoàn toàn. Thực tế, sỏi hình thành do sự mất cân bằng giữa nồng độ chất hòa tan và dung môi trong nước tiểu dưới ảnh hưởng của nhiều cơ chế sinh hóa [8].
Một số người tin vào việc cứ uống nước lá ván đậu hay kim tiền thảo thì sỏi to cỡ nào cũng tự ra ngoài. Tuy nhiên, sỏi tiết niệu có thể xuất phát từ các bất thường bẩm sinh như thận hình xốp tủy [4], từ các biến thể khiếm khuyết di truyền ở kênh vận chuyển ống thận [4, 6], hoặc từ các tổn thương tạo cục máu đông trong niệu đạo [3]. Nếu không kiểm tra thành phần sỏi và hóa sinh niệu, việc tự ý dùng thảo mộc sẽ làm mất đi thời gian điều trị tối ưu [8].
Ai nên thận trọng khi đối mặt với bệnh lý sỏi thận?
Bệnh nhân nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán mắc sỏi thận không nên tự ý tìm kiếm cây cỏ để tự điều trị tại nhà mà cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám kỹ lưỡng [8].
Đặc biệt, những người có tiền sử gia đình mắc sỏi thận nhiều thế hệ hoặc xuất hiện sỏi từ khi còn trẻ cần đặc biệt lưu tâm đến yếu tố di truyền [3, 7]. Theo dữ liệu nghiên cứu, những người mang bệnh sỏi đơn gen thường có độ tuổi khởi phát sỏi lần đầu sớm hơn đáng kể so với người không mang đột biến gen (trung bình 30 tuổi so với 36 tuổi) [6]. Nhóm đối tượng này cũng có tỷ lệ mắc sỏi cystin cao hơn (23,4% so với 1,4%) [6].
Những người có bất thường về cấu trúc giải phẫu hệ tiết niệu, người có tình trạng tiểu ra máu hoặc có nguy cơ xuất hiện huyết khối đường tiểu cũng phải điều trị dưới sự giám sát y tế chặt chẽ, bởi cục máu đông có thể làm sỏi tái phát nhanh chóng và trầm trọng hơn [3]. Người có suy giảm chức năng thận hoặc tổn thương mô kẽ thận tuyệt đối không tự dùng các loại nước sắc thảo mộc không rõ nồng độ, tránh gây áp lực quá tải lên thận.
Lời khuyên áp dụng thực tế và tiếp cận điều trị an toàn
Thay vì tự mua cây ván đậu về sắc uống chữa sỏi thận, người bệnh cần tuân thủ các quy trình y khoa đã được chuẩn hóa.
Sỏi thận là một tình trạng phức tạp đòi hỏi sự phối hợp đánh giá của nhiều chuyên khoa như tiết niệu, thận học và dinh dưỡng [8]. Các xét nghiệm hóa sinh nước tiểu và phân tích thành phần sỏi là bước bắt buộc để tìm ra nguyên nhân cốt lõi dẫn đến kết tụ tinh thể, từ đó xây dựng kế hoạch dự phòng cá nhân hóa cho từng bệnh nhân [8].
Trong sinh hoạt hàng ngày, việc uống đủ nước để hạn chế sự bão hòa của các tinh thể trong nước tiểu và duy trì chế độ ăn uống cân bằng theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng luôn là biện pháp cơ bản. Khi muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào, kể cả các chế phẩm chuẩn hóa từ chi Desmodium, người bệnh cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn và không làm gián đoạn liệu trình.
Việc điều trị sỏi thận đòi hỏi sự can thiệp dựa trên bằng chứng và cơ chế bệnh học của từng cá nhân. Người dân cần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng chưa được kiểm chứng về cây ván đậu, tránh để bệnh tiến triển thành các biến chứng nguy hiểm như tắc nghẽn hay tổn thương xơ hóa nhu mô thận.
