Nghẹt mũi, ngứa mũi và chảy dịch mũi liên tục là nỗi phiền toái quen thuộc của rất nhiều người, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa hoặc tiếp xúc với khói bụi, phấn hoa. Trong dân gian và y học cổ truyền, việc dùng ngón tay ấn mạnh vào hai bên cánh mũi – vị trí huyệt Nghinh Hương – thường được truyền tai nhau như một mẹo "cứu cánh" giúp đường thở thông thoáng gần như ngay tức thì.

Liệu phương pháp này chỉ là tác động cơ học đơn thuần, hay thực sự có cơ chế sinh học đằng sau? Dưới góc nhìn của y học hiện đại, các tác động châm cứu và bấm huyệt tại vùng mũi mặt không chỉ mang tính cảm giác mà kích hoạt phản xạ thần kinh tự chủ, làm thay đổi huyết động tại chỗ và giảm phản ứng viêm cục bộ.

Mối liên hệ giữa hệ thần kinh tự chủ và hiện tượng nghẹt mũi

Niêm mạc mũi được bao bọc bởi một hệ thống mạng lưới mạch máu phong phú cùng hệ thống dây thần kinh cảm giác, thần kinh giao cảm và phó giao cảm [1]. Trong cơ chế bệnh sinh của viêm mũi, tình trạng viêm thần kinh (neurogenic inflammation) đã được chứng minh là một mắt xích rất quan trọng [1]. Khi hệ thần kinh phó giao cảm chiếm ưu thế, các mạch máu dưới niêm mạc giãn nở quá mức, dẫn đến hiện tượng sung huyết, phù nề mô mềm và tăng tiết dịch nhầy làm bít tắc đường thở.

Các nhà khoa học phát hiện ra rằng những người mắc viêm mũi thường gặp phải tình trạng rối loạn chức năng thần kinh tự chủ [1], [2]. Cụ thể, khả năng điều hòa trương lực giao cảm – nhánh thần kinh có nhiệm vụ co mạch, thông thoáng đường thở – ở những bệnh nhân này thường bị suy yếu so với người khỏe mạnh [1]. Do đó, việc tái lập cân bằng hoạt động của hệ thần kinh tự chủ được xem là một mục tiêu trị liệu triển vọng [2].

Cơ chế tác động: Châm cứu giúp thông mũi như thế nào?

Y học hiện đại giải thích rằng châm cứu tác động thông qua một mạng lưới phức hợp giữa hệ thần kinh, nội tiết và miễn dịch [3]. Khi dùng kim châm hoặc tác động lực ấn sâu vào các vị trí giải phẫu đặc hiệu trên mặt (như vùng huyệt Nghinh Hương nằm gần các nhánh thần kinh chi phối mũi), kích thích cơ học tạo ra xung động truyền qua cung phản xạ thần kinh tự chủ [3].

Sự điều hòa qua các nhánh giao cảm và phó giao cảm này thúc đẩy mạch máu niêm mạc co lại, từ đó giảm phù nề mô cục bộ [3]. Trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) cũng được ghi nhận là tham gia vào quá trình trung gian chống phù nề do châm cứu kích hoạt [3]. Ngoài ra, châm cứu còn thể hiện tác dụng kháng histamine, ức chế sự biểu hiện của các enzyme gây viêm như COX-1, COX-2, iNOS, cũng như làm giảm độ nhạy của thụ thể TRPV1 [3]. Nhờ những tác động đồng thời này, đường kính hốc mũi được mở rộng tạm thời, giúp người bệnh cảm thấy dễ thở hơn rõ rệt.

Các nghiên cứu nói gì về châm cứu và chức năng thần kinh tự chủ?

Để làm sáng tỏ tác động của châm cứu đối với hệ thần kinh tự chủ và phản ứng viêm, nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được triển khai:

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá hệ thần kinh tự chủ ở 11 bệnh nhân viêm mũi dị ứng và 13 người đối chứng khỏe mạnh (độ tuổi 19 - 40) thông qua phân tích biến thiên nhịp tim (HRV) [1]. Kết quả ghi nhận ở tư thế ngồi, tỷ lệ LF% và LF/HF ở nhóm bệnh nhân giảm đáng kể, đồng thời khoảng RR trung bình tăng lên, chứng tỏ sự suy giảm khả năng điều hòa giao cảm ở bệnh nhân viêm mũi [1].

Một thử nghiệm can thiệp công bố năm 2015 trên 30 bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa (trong đó 21 người châm cứu thật và 9 người châm cứu giả mạo) cùng 30 người đối chứng khỏe mạnh đã đo biến thiên nhịp tim khi nghỉ và phản ứng tim mạch trước và sau 12 buổi điều trị [4]. Kết quả cho thấy sau đợt điều trị, nhịp tim lúc nghỉ của bệnh nhân đã giảm và huyết áp tâm thu đáp ứng với nghiệm pháp ép lạnh tăng lên, cho thấy chức năng tự chủ đã bình phục một phần [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận chưa thấy sự khác biệt mang tính đặc hiệu giữa nhóm châm cứu thật và nhóm can thiệp giả mạo trong cỡ mẫu khảo sát [4].

Ở khía cạnh miễn dịch cục bộ, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2022 thuộc chuỗi thử nghiệm ACUSAR đã lần đầu tiên phân tích dịch mũi của bệnh nhân [2]. Kết quả chỉ ra châm cứu thật giúp ức chế rõ rệt các cytokine tiền viêm trong dịch mũi so với nhóm châm cứu giả mạo [2]. Dù không tạo ra sự chuyển dịch trên cán cân miễn dịch Th1/Th2 toàn thân, châm cứu mang lại hiệu ứng chống viêm không đặc hiệu kéo dài [2]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh các chất trung gian thần kinh nội tiết, đặc biệt là chất P (Substance P - một neuropeptide tiền viêm), đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tín hiệu và kiểm soát bệnh lý viêm mũi dị ứng [2].

Bên cạnh đó, các tổng quan y khoa công bố năm 2021 và 2025 cũng chỉ ra châm cứu điều hòa lượng neuropeptide như chất P, giảm sự thâm nhiễm của tế bào viêm (bạch cầu ái toan, tế bào mast) vào niêm mạc mũi và điều chỉnh miễn dịch thông qua các thụ thể thần kinh [5], [6]. Việc can thiệp vào các cấu trúc giải phẫu sâu vùng mặt, chẳng hạn hạch bướm khẩu cái, cũng đem lại hiệu quả trong điều trị viêm mũi dị ứng [5].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các tài liệu tổng quan hệ thống và phân tích gộp gần đây khẳng định châm cứu đem lại hiệu quả lâm sàng rõ rệt trong việc cải thiện các triệu chứng khó chịu của viêm mũi thông qua nhiều cơ chế sinh học: điều hòa miễn dịch, điều biến thần kinh và kiểm soát phản ứng viêm [6]. Liệu pháp này có ưu điểm nổi bật là ít tác dụng phụ, không gây phụ thuộc thuốc, mở ra lựa chọn giá trị cho những người đáp ứng kém với thuốc điều trị thông thường hoặc trẻ em [5], [6]. Các hướng dẫn thực hành lâm sàng theo hệ thống GRADE cũng đã được xây dựng nhằm chuẩn hóa quy trình điều trị bằng châm cứu [7].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện đại cũng chỉ rõ giới hạn: tác dụng của châm cứu chủ yếu mang tính chất điều hòa chống viêm không đặc hiệu chứ không triệt tiêu hoàn toàn gốc rễ cơ chế dị ứng nguyên phát [2]. Một số nghiên cứu thí điểm cỡ mẫu nhỏ chưa tách bạch triệt để được tác động sinh lý đặc hiệu của châm cứu so với hiệu ứng can thiệp giả mạo [4]. Do đó, các nhà khoa học khuyến nghị cần thêm các nghiên cứu chuẩn hóa giao thức điều trị trong tương lai [6].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần vài lần bấm huyệt Nghinh Hương hay châm cứu là có thể "chữa dứt điểm" vĩnh viễn viêm mũi dị ứng. Thực tế, viêm mũi là bệnh lý chịu ảnh hưởng phức tạp từ cả gen và tương tác môi trường [1]. Kích thích huyệt vị hỗ trợ lập lại thăng bằng thần kinh tự chủ và giảm triệu chứng tạm thời [1], [3], chứ không loại bỏ hoàn toàn cơ địa nhạy cảm của người bệnh.

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ nghẹt mũi là tự ý dùng kim châm tại nhà. Vùng mặt tập trung mạng lưới mạch máu và dây thần kinh nhạy cảm; việc tự châm kim không đúng kỹ thuật vô khuẩn có thể dẫn đến nhiễm trùng, tổn thương mạch máu hoặc viêm mô tế bào rất nguy hiểm.

Ai nên thận trọng khi thực hiện?

Mặc dù bấm huyệt bằng tay tương đối an toàn, người bệnh vẫn cần thận trọng trong các tình huống sau:

  • Vùng da quanh cánh mũi đang có mụn mủ, trầy xước, lở loét hoặc viêm da nhiễm trùng: Tuyệt đối không bấm hay châm kim để tránh làm lan rộng ổ vi khuẩn.
  • Trẻ nhỏ: Dù châm cứu ngày càng được ứng dụng trong nhi khoa do ít tác dụng phụ [5], thủ thuật châm kim phải do chuyên gia có chứng chỉ thực hiện để đảm bảo an toàn tuyệt đối.
  • Bệnh nhân có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu: Cần cẩn trọng khi thực hiện các thủ thuật châm cứu xâm lấn mô mềm.

Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn tại nhà

Nếu không có điều kiện tiếp cận các cơ sở y tế thực hiện châm cứu chuẩn y khoa, bạn có thể áp dụng kỹ thuật bấm huyệt Nghinh Hương tại nhà để hỗ trợ làm thông mũi khi bị ngạt:

  • Xác định vị trí: Huyệt Nghinh Hương nằm ở hai bên cánh mũi, cách chân cánh mũi khoảng nửa đốt ngón tay (ngay trên rãnh mũi - má).
  • Cách thực hiện: Rửa sạch tay. Dùng hai đầu ngón tay trỏ ấn với lực vừa phải vào hai huyệt cùng lúc, day nhẹ theo hình vòng tròn trong khoảng 1 đến 2 phút.
  • Thời điểm thực hiện: Có thể bấm huyệt vào buổi sáng sau khi thức dậy, trước khi đi ngủ hoặc bất cứ lúc nào cảm thấy nghẹt mũi khó thở.
  • Kết hợp chăm sóc: Nên phối hợp bấm huyệt với việc rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý vô khuẩn để loại bỏ dị nguyên bám trên niêm mạc, giữ ấm đường thở và uống đủ nước ấm.

Châm cứu và bấm huyệt vùng cánh mũi là giải pháp hỗ trợ dựa trên cơ sở khoa học giúp điều hòa thần kinh tự chủ và giảm phù nề niêm mạc mũi nhanh chóng [1], [3]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ, người bệnh không nên tự ý ngưng các thuốc đặc trị mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát bệnh một cách toàn diện.