Nhiều người khi bắt đầu chuyển sang chế độ ăn lành mạnh giàu rau củ quả, chẳng hạn như chế độ ăn DASH, thường gặp phải tình trạng trướng bụng, đầy hơi khó chịu. Với những người lao động chân tay hoặc công nhân làm việc ngoài trời phải di chuyển liên tục, cảm giác ậm ạch này gây ra không ít phiền toái trong ca làm việc.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp chế độ ăn DASH trên nhóm công nhân làm việc ngoài trời. Các bằng chứng khoa học có sẵn chủ yếu là nghiên cứu quan sát và tổng quan cơ chế trên người trưởng thành, người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc trẻ em, cho thấy việc tăng đột ngột chất xơ lên men nhanh và thói quen ăn uống thất thường chính là nguyên nhân dẫn đến chướng bụng [4, 5].

Cơ chế khiến chất xơ gây đầy bụng khi nạp quá nhanh

Chất xơ từ thực vật trải qua các biến đổi cơ học và hóa sinh phức tạp khi đi qua ống tiêu hóa, bao gồm quá trình rỗng dạ dày và lên men tại đại tràng [1]. Tại ruột già, các vi sinh vật lên men chất xơ để tạo ra axit béo chuỗi ngắn có lợi, nhưng đồng thời cũng sinh ra các sản phẩm phụ dạng khí như hydro, carbon dioxide và metan [2].

Các loại chất xơ hòa tan chuỗi ngắn và có mức độ lên men cao (như oligosaccharides) sẽ bị vi khuẩn phân giải rất nhanh, tạo ra một lượng khí lớn đột ngột gây đau quặn, đầy hơi và chướng bụng [3]. Ngược lại, những loại chất xơ chuỗi dài, độ nhớt trung bình và lên men vừa phải (như psyllium) tạo ra lượng khí thấp hơn nhiều và ít gây ra triệu chứng khó chịu [3]. Việc tiêu thụ quá mức chất xơ mà hệ vi sinh chưa kịp thích nghi cũng được ghi nhận là nguyên nhân trực tiếp gây đầy hơi và khó chịu đường tiêu hóa [4].

Bằng chứng nghiên cứu nói gì về lối sống và triệu chứng tiêu hóa?

Một nghiên cứu dịch tễ học trên 16.840 người trưởng thành từ 45 đến 75 tuổi tại Thụy Điển đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa lối sống và các triệu chứng tiêu hóa chức năng [5]. Kết quả cho thấy thói quen ăn sáng thất thường làm tăng xu hướng đầy bụng (tỷ số chênh OR: 1,366), trong khi thói quen bỏ hoặc ít ăn bữa trưa làm tăng nguy cơ tiêu chảy (OR: 1,592) [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận mức độ hoạt động thể chất trong thời gian rảnh càng cao thì nguy cơ mắc mọi triệu chứng đường tiêu hóa chức năng càng giảm rõ rệt (p ≤ 0,001) [5].

Ở đối tượng nhi khoa, một nghiên cứu thí điểm trên 25 trẻ em bị đau bụng chức năng cho thấy nhóm không nạp đủ chất xơ có mức độ đau bụng trung bình hàng ngày (1,75 điểm) cao hơn đáng kể so với nhóm nạp đủ xơ (0,29 điểm) [6]. Hoạt động thể chất nhiều hơn cũng giúp tăng tần suất đi tiêu mỗi ngày [6]. Ngoài ra, một nghiên cứu theo dõi dọc trên bệnh nhân sau điều trị ung thư đại trực tràng ghi nhận việc tăng hay giảm lượng xơ, rau quả không làm thay đổi các triệu chứng đường ruột, một phần vì nhóm đối tượng này vốn có tỷ lệ gặp triệu chứng tiêu hóa khá thấp (dưới 10% bị táo bón hay chán ăn) [7].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá cụ thể mức dung nạp chất xơ của người lao động nặng nhọc ngoài trời trong điều kiện nhiệt độ cao, mất nước hoặc áp lực thể lực liên tục. Các dữ liệu chỉ ra rằng các loại thực phẩm giàu FODMAP và cấu trúc chất xơ khác nhau có ảnh hưởng trái ngược lên triệu chứng ruột [4, 7], nhưng chưa có hướng dẫn thực đơn riêng biệt cho nhóm người lao động làm việc theo ca.

Ai nên thận trọng khi tăng lượng chất xơ?

Những người có tiền sử mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc các rối loạn tiêu hóa chức năng cần đặc biệt thận trọng khi chuyển đổi chế độ ăn [4, 7]. Nhóm này rất nhạy cảm với các loại xơ hòa tan chuỗi ngắn và thực phẩm chứa nhiều FODMAP do tình trạng sinh khí nhanh [4, 7].

Những người có thói quen ăn uống thất thường, hay bỏ bữa sáng hoặc bữa trưa cũng có nguy cơ cao bị rối loạn tiêu hóa khi thay đổi chế độ dinh dưỡng [5]. Do đó, việc can thiệp chế độ ăn cần đi đôi với điều chỉnh nhịp sinh hoạt ổn định [5].

Gợi ý thích nghi cho người hoạt động liên tục

Để giảm thiểu tình trạng đầy hơi khi tăng chất xơ trong bữa ăn hàng ngày, người lao động có thể áp dụng các giải pháp dựa trên bằng chứng:

  • Ăn đúng bữa: Nghiên cứu cho thấy bỏ bữa sáng hoặc ăn trưa thất thường làm tăng rõ rệt nguy cơ đầy bụng và tiêu chảy [5]. Duy trì khung giờ ăn cố định giúp hệ tiêu hóa hoạt động nhịp nhàng hơn [5].
  • Lựa chọn loại chất xơ phù hợp: Tránh nạp dồn dập các loại xơ lên men nhanh; ưu tiên các nguồn xơ hòa tan có độ nhớt và lên men vừa phải như psyllium đã được chứng minh an toàn, hiệu quả và ít sinh khí [4, 8].
  • Tăng lượng từ từ: Không nên tăng đột ngột một lượng lớn chất xơ cùng lúc vì dễ gây chướng bụng và sinh khí thừa [2, 8]. Hãy để hệ vi sinh đường ruột có thời gian thích ứng với các biến đổi sinh hóa trong ruột [2, 3].

Tóm lại, bổ sung chất xơ đem lại nhiều lợi ích cho sức khỏe nhưng cần lộ trình thích nghi hợp lý. Người lao động ngoài trời nên duy trì bữa ăn đều đặn và lựa chọn loại chất xơ ít sinh khí để bảo vệ hệ tiêu hóa mà vẫn đảm bảo hiệu suất công việc. Nếu các triệu chứng đầy bụng kéo dài không thuyên giảm, người bệnh nên thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được tư vấn cụ thể.