Nhiều phụ nữ sau sinh tìm đến que thử nước tiểu để kiểm tra trạng thái ketosis khi áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate. Dụng cụ này dễ sử dụng và giá thành thấp, khiến nhiều người tin rằng nó phản ánh chính xác quá trình chuyển hóa chất béo của cơ thể. Tuy nhiên, kết quả từ que thử nước tiểu có nhiều hạn chế kỹ thuật và chưa có hướng dẫn chuẩn hóa nào dành riêng cho phụ nữ đang cho con bú [1, 5].

Các bằng chứng khoa học cho thấy que thử nước tiểu chỉ phản ánh gián tiếp nồng độ chất ceton, có độ trễ lớn và không đủ tin cậy để xác định ranh giới an toàn giữa ketosis dinh dưỡng và toan chuyển hóa [5, 8].

Cơ chế của que thử nước tiểu: Chỉ đo acetoacetate

Que thử nước tiểu hoạt động dựa trên phản ứng màu của chất natri nitroprusside với các thể ceton [5, 8]. Phản ứng này chỉ nhận diện được acetoacetate và axeton, hoàn toàn không phát hiện được axit beta-hydroxybutyric (BHB) [1].

Trong cơ thể người, BHB là dạng thể ceton chuyển hóa chủ yếu, với tỷ lệ acetoacetate so với BHB xấp xỉ 1:10 [1]. Do đó, lượng ceton đo được trong nước tiểu không đại diện chính xác cho nồng độ ceton thực tế trong huyết tương [1]. Ngoài ra, kết quả thử nước tiểu bị chi phối bởi lượng nước tiểu bài tiết và nồng độ ceton tích tụ trong bàng quang qua nhiều giờ, tạo ra độ trễ đáng kể [1]. Kết quả nước tiểu thậm chí vẫn có thể hiển thị mức cao khi tình trạng toan chuyển hóa trong máu đã thuyên giảm [1].

Que thử nước tiểu và đo ceton máu: Bằng chứng từ các thử nghiệm

Que thử nước tiểu vốn được đưa vào sử dụng lâm sàng hơn 50 năm trước với mục đích chính là phát hiện toan ceton đe dọa tính mạng ở bệnh nhân đái tháo đường [2]. So với máy đo ceton trong máu mao mạch, que thử có giá rẻ hơn ít nhất 7 lần (khoảng 0,10 USD so với 0,70 USD cho mỗi que thử máu, chưa kể chi phí máy đo khoảng 25 USD) và không cần chích máu ngón tay [2]. Dù có độ nhạy tương đương trong việc phát hiện toan ceton đái tháo đường, que thử nước tiểu có độ đặc hiệu thấp hơn và không chính xác để phát hiện tình trạng ketosis nhẹ ở người ăn kiêng hạn chế năng lượng nghiêm ngặt [2].

Một thử nghiệm chéo năm 2017 trên 22 bệnh nhân nhi đái tháo đường tuýp 1 ghi nhận tỷ lệ phát hiện ketosis qua que thử nước tiểu cao hơn đáng kể so với máy đo máu (46,4% so với 14,8%) [3]. Dù vậy, người tham gia đánh giá phương pháp đo máu mao mạch thực tế, đáng tin cậy và hữu ích hơn [3].

Một nghiên cứu năm 2010 theo dõi 33 bệnh nhân áp dụng chế độ ăn ketogenic cho thấy nồng độ BHB trong máu tương quan thuận với hiệu quả giảm cơn co giật ở tháng thứ 3 và thứ 6, trong khi nồng độ ceton đo bằng que thử nước tiểu không cho thấy bất kỳ sự tương quan nào [4]. Nghiên cứu này kết luận nên ưu tiên dùng chỉ số BHB trong máu để theo dõi chế độ ăn [4]. Tại một nghiên cứu năm 2025 trên 8 trẻ sơ sinh 1-6 tháng tuổi bị động kinh kháng thuốc áp dụng chế độ ăn keto dạng sữa tỷ lệ 2:1, mức ceton nước tiểu được ghi nhận liên tục ở mức cao và các chỉ số sinh hóa máu vẫn ổn định, giúp giảm cơn co giật từ 16,5 xuống 4,6 cơn mỗi ngày [5].

Ranh giới giữa ketosis dinh dưỡng và toan chuyển hóa

Việc theo dõi ceton hiện được xác lập vai trò lâm sàng rõ ràng ở ba tình huống: phòng ngừa và kiểm soát toan ceton, cải thiện đái tháo đường tuýp 2, và kiểm soát co giật trong động kinh [6]. Nồng độ ceton trong máu phản ánh trực tiếp tình trạng sinh hóa không bị ảnh hưởng bởi chức năng thận hay độ trễ nước tiểu, hỗ trợ chẩn đoán nhanh chóng [1].

Đối với phụ nữ mang thai và cho con bú, các chuyên gia y tế vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về ngưỡng an toàn [7]. Một khảo sát quốc tế công bố năm 2025 cho thấy, dù 54% nhân viên y tế ủng hộ đo ceton nước tiểu định kỳ trong thai kỳ khi áp dụng chế độ ăn ketogenic, có tới 8/13 ý kiến cho rằng không cần thiết phải thiết lập ngưỡng tối thiểu hay tối đa [7]. Những chuyên gia ủng hộ việc đặt ngưỡng cũng đưa ra các giá trị rất phân tán, phản ánh sự thiếu đồng nhất lớn trong thực hành lâm sàng [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra được câu trả lời cho các vấn đề sau:

  • Chưa có nghiên cứu xác định khoảng nồng độ acetoacetate an toàn trên que thử nước tiểu đối với phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ [7].
  • Chưa có bằng chứng làm rõ sự biến thiên của ceton nước tiểu ảnh hưởng như thế nào đến sản lượng và thành phần sữa mẹ ở người (nghiên cứu năm 1984 trên bò sữa cho thấy thể ceton trong sữa tăng liên quan đến giảm sản lượng sữa 1,0 - 1,4 kg/ngày [8], nhưng chưa có dữ liệu tương đương ở người).
  • Chưa có quy chuẩn phân định ranh giới giữa ketosis tự nhiên và toan ceton chỉ dựa vào dải màu que thử nước tiểu [1, 5, 8].

Ai nên thận trọng khi kiểm tra ceton?

Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cần đặc biệt thận trọng khi theo dõi nồng độ ceton, nhất là những người có tiền sử đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa [3, 8]. Khảo sát y tế cho thấy 54% chuyên gia từng tiếp nhận phụ nữ muốn cho con bú khi theo dõi chế độ ăn ketogenic, và 71% trong số đó cần tư vấn để điều chỉnh chế độ ăn cho phù hợp nhằm bảo đảm an toàn [7].

Việc que thử hiển thị màu đậm (nồng độ acetoacetate cao) có thể chỉ là do nước tiểu bị cô đặc hoặc lưu cữu lâu trong bàng quang chứ không đồng nghĩa với toan ceton máu, nhưng cũng có thể che giấu sự bất ổn chuyển hóa nếu không được kiểm tra chéo bằng xét nghiệm máu [1].

Cách theo dõi thực tế

Khi cần kiểm tra ceton trong thời gian cho con bú, người mẹ nên xem que thử nước tiểu là một công cụ tầm soát sơ bộ, không phải thước đo chính xác mức độ ketosis trong máu [5, 8].

Nếu kết quả que thử nước tiểu liên tục ở mức rất cao, hoặc xuất hiện các triệu chứng bất thường như kiệt sức, buồn nôn, khát nước dữ dội, không nên tự ý điều chỉnh chế độ ăn một cách cực đoan. Người mẹ cần đến cơ sở y tế để được đo nồng độ BHB hoặc glucose trong máu và nhận tư vấn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng [1, 8].

Kiểm tra ceton qua que thử nước tiểu có ưu điểm tiện lợi nhưng độ chính xác hạn chế do chỉ đo acetoacetate và chịu ảnh hưởng lớn từ lượng nước tiểu. Hiện chưa có ngưỡng đo nước tiểu chuẩn hóa nào dành riêng cho phụ nữ đang cho con bú. Khi cần đánh giá chính xác sức khỏe chuyển hóa, người mẹ nên ưu tiên kiểm tra ceton máu và tham khảo ý kiến bác sĩ.