Nhiều người trẻ lựa chọn chế độ Địa Trung Hải nhằm nâng cao sức khỏe bằng cách tăng cường hải sản. Tuy nhiên, việc ăn cá biển thường xuyên làm dấy lên băn khoăn về nguy cơ tích tụ kim loại nặng, đặc biệt là thủy ngân. Mức độ phơi nhiễm phụ thuộc trực tiếp vào loài hải sản, kích thước và tần suất ăn của mỗi người [1].
Nguy cơ nhiễm độc chủ yếu xuất hiện khi ăn các loài cá săn mồi đứng đầu chuỗi thức ăn [2]. Các dữ liệu từ nghiên cứu quan sát [1], báo cáo lâm sàng [2] và thử nghiệm can thiệp [3] cho thấy cá biển mang lại dưỡng chất nhưng cũng là nguồn đưa thủy ngân vào cơ thể người [1] [2]. Nghiên cứu chuyên biệt trên nhóm người trẻ khỏe mạnh hiện vẫn còn rất ít; bằng chứng hiện tập trung ở trẻ nhỏ [4], phụ nữ độ tuổi sinh sản [1] và người lớn tuổi [3].
Cơ chế tích tụ thủy ngân theo kích thước và chuỗi thức ăn
Thủy ngân tích lũy sinh học qua chuỗi thức ăn dưới nước và tăng dần theo bậc dinh dưỡng [2]. Các loài thú biển và cá ăn thịt sống lâu năm có mức tích lũy thủy ngân gấp một triệu lần môi trường nước xung quanh [2]. Những loài cá săn mồi lớn như cá ngừ, cá kiếm và cá mập chứa nồng độ thủy ngân rất cao trong mô cơ [2].
Nghiên cứu trên cá nục hoa (Trachurus trachurus) và cá nục Địa Trung Hải (Trachurus mediterraneus) cho thấy nồng độ thủy ngân tăng thuận theo chiều dài và khối lượng cá [5]. Tỷ lệ mẫu cá vượt ngưỡng giới hạn an toàn chiếm 33,3% và đều rơi vào các cá thể kích thước lớn [5]. Nhóm cá có chiều dài trên 30 cm làm tăng lượng thủy ngân nạp vào cơ thể người vượt mức khuyến cáo hàng tuần [5].
Bằng chứng nghiên cứu về mức độ phơi nhiễm thủy ngân
Một nghiên cứu năm 2007 tại bờ biển Địa Trung Hải thuộc Ma-rốc trên 108 người ghi nhận nồng độ thủy ngân trong tóc từ 0,22 đến 9,56 microgam/gam [1]. Nhóm gia đình ngư dân ăn cá từ 3 đến 5 lần mỗi tuần có mức phơi nhiễm cao nhất [1]. Nồng độ thủy ngân trong tóc tỷ lệ thuận với tần suất tiêu thụ cá biển [1].
Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2010 tại Granada (Tây Ban Nha) trên 72 trẻ 4 tuổi cho thấy nồng độ thủy ngân tóc trung bình là 0,96 microgam/gam [4]. Mức thủy ngân từ 1 microgam/gam trở lên đi kèm suy giảm nhận thức chung (-6,6 điểm), trí nhớ (-8,4 điểm) và chức năng ngôn ngữ (-7,5 điểm) [4]. Nghiên cứu này ghi nhận nồng độ thủy ngân liên quan đến tần suất tiêu thụ cá dầu [4].
Nghiên cứu ca bệnh năm 2009 ghi nhận hai trường hợp ngộ độc thủy ngân do duy trì chế độ ăn nhiều cá ngừ đóng hộp và cá mập tươi [2]. Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng mệt mỏi cực độ, rối loạn giấc ngủ, đau cơ khớp và khó chịu vùng bụng [2]. Sau khi ngừng ăn cá, lượng thủy ngân máu giảm từ 26,3 microgam/lít xuống 3,3 microgam/lít sau 16 tháng và các triệu chứng biến mất [2].
Trái lại, thử nghiệm PREDIMED năm 2017 trên người lớn tuổi có nguy cơ tim mạch cao đánh giá 147 ca bệnh và 267 người đối chứng [3]. Nồng độ thủy ngân trong móng chân không có sự khác biệt giữa hai nhóm và không liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch [3]. Việc tiêu thụ 1-2 khẩu phần cá dầu mỗi tuần như cá hồi, cá trích hoặc cá mòi mang lại lợi ích cho tim mạch nhờ chứa nhiều acid béo n-3 [3].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ
Các dữ liệu hiện có chưa xác định được ngưỡng tiêu thụ cá an toàn tuyệt đối cho riêng người trưởng thành trẻ tuổi. Nghiên cứu PREDIMED chỉ khảo sát trên nhóm người lớn tuổi có nguy cơ tim mạch sẵn có [3].
Ảnh hưởng tương hỗ giữa acid béo omega-3 và độc tính của thủy ngân vẫn chưa có kết luận đồng nhất [3]. Ngoài ra, dữ liệu giám sát kim loại nặng chưa bao phủ toàn bộ các loài hải sản thương mại tại mọi vùng biển [6] [7].
Ai nên thận trọng khi ăn hải sản?
Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần kiểm soát chặt chẽ lượng hải sản ăn vào [1]. Nghiên cứu tại Ma-rốc chỉ ra 50% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có nồng độ thủy ngân trong tóc ở mức cao từ 3,08 đến 7,88 microgam/gam [1].
Trẻ em là đối tượng dễ tổn thương do hệ thần kinh đang phát triển [4]. Trẻ nhỏ có mức phơi nhiễm thủy ngân cao đối mặt với nguy cơ chậm phát triển nhận thức và suy giảm trí nhớ [4].
Những người có thói quen ăn cá săn mồi thường xuyên nhiều lần trong tuần cần thận trọng [1] [2]. Việc tiêu thụ liên tục cá ngừ hoặc cá mập có thể dẫn đến nhiễm độc thủy ngân mạn tính [2].
Hướng dẫn lựa chọn cá an toàn trong chế độ ăn
Chế độ ăn Địa Trung Hải khuyến khích ăn 1-2 khẩu phần cá mỗi tuần để bổ sung acid béo có lợi [3]. Nên ưu tiên các loại cá dầu nhỏ như cá mòi hoặc cá trích để hỗ trợ sức khỏe tim mạch [3]. Cá biển cũng cung cấp nguồn iod quan trọng cho cơ thể [7].
Người tiêu dùng nên ưu tiên các loại cá có chiều dài dưới 30 cm nhằm hạn chế tích lũy kim loại nặng [5]. Tránh ăn thường xuyên các loài cá săn mồi lớn như cá mập, cá kiếm và cá ngừ đại dương [2]. Nếu xuất hiện tình trạng mệt mỏi kéo dài kèm đau cơ sau thời gian ăn nhiều cá, cần đi khám và hỏi ý kiến bác sĩ [2].
Việc áp dụng chế độ Địa Trung Hải vẫn an toàn nếu người dùng biết lựa chọn nguồn hải sản phù hợp [3] [7]. Thay vì cắt bỏ hoàn toàn, chọn loài cá nhỏ và điều chỉnh khẩu phần hợp lý là giải pháp cân bằng dinh dưỡng [3] [5].






