Nhiều người có thói quen uống viên bổ sung chất chống oxy hóa mỗi ngày để ngừa bệnh tật và làm chậm lão hóa. Tuy nhiên, liệu việc uống một viên nén tổng hợp có mang lại giá trị tương đương việc ăn một đĩa rau quả tươi ngon hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Không thể thay thế hoàn toàn [1]. Trái cây và rau củ cung cấp một mạng lưới dưỡng chất phức hợp hoạt động hiệp đồng, trong khi các viên uống đơn lẻ liều cao thường không mang lại lợi ích phòng bệnh tương đương, thậm chí tiềm ẩn rủi ro nếu lạm dụng [1, 3].

Cơ chế tác động: Phức hợp tự nhiên đối đầu chất tinh chế

Trong tế bào, các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) sinh ra từ quá trình chuyển hóa hiếu khí bình thường [2]. ROS vừa cần thiết cho một số cơ chế bảo vệ tế bào, vừa có thể gây hại cho DNA, protein và lipid nếu tích tụ quá mức [2]. Các chất chống oxy hóa như vitamin C, vitamin E, beta-carotene và selen giúp cơ thể duy trì sự cân bằng giữa tác động có lợi và có hại của các gốc oxy hóa này [2].

Tuy nhiên, sinh khả dụng và thời gian bán thải của chất bổ sung thay đổi tùy thuộc vào dạng bào chế và phương pháp tinh chế [3]. Để đạt hiệu quả sinh học, chất bổ sung phải bù đắp được lượng thiếu hụt cho tế bào hoặc tạo ra tác động dược lý rõ rệt [4]. Đáng chú ý, các hợp chất tự nhiên trong thực phẩm nguyên bản cần số lượng lớn để tăng sinh khả dụng, nhưng chúng lại chứa đồng thời nhiều thành phần hoạt tính tương tác qua lại [1, 4]. Một tổng quan năm 2018 nhận định rằng lợi ích giảm bệnh mạn tính không đến từ từng chất chống oxy hóa riêng lẻ, mà đến từ sự kết hợp của nhiều thành phần có lợi cùng tồn tại trong thực phẩm tự nhiên [1].

Bằng chứng nghiên cứu: Viên uống đơn lẻ có ngừa được bệnh?

Nhiều nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao đã kiểm tra tính hiệu quả của các viên uống chống oxy hóa trên người bệnh và người khỏe mạnh:

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 1997 đã theo dõi 297 giáo viên hưu trí thuộc Hiệp hội Giáo viên Hưu trí Maryland [5]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng giả dược hoặc viên nang phối hợp gồm 400 IU/ngày vitamin E, 500 mg/day vitamin C và 6 mg/ngày beta-carotene trong 2 đến 4 tháng [5]. Kết quả chỉ ra rằng việc bổ sung phối hợp này không tạo ra tác động đáng kể nào lên huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, đường huyết lúc đói cũng như bộ mỡ máu (cholesterol toàn phần, HDL và LDL) [5]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế bảo vệ tim mạch, nếu có, không đi qua con đường tác động vào các yếu tố nguy cơ truyền thống này [5].

Năm 2009, một nghiên cứu bệnh chứng khảo sát mối liên quan giữa lượng chất chống oxy hóa và nguy cơ thực quản Barrett cùng bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [6]. Kết quả ghi nhận việc sử dụng thực phẩm chức năng lâu dài không làm thay đổi nguy cơ mắc thực quản Barrett, ngay cả ở những người có chế độ ăn thiếu hụt [6]. Cụ thể, trong nhóm có lượng vitamin C từ chế độ ăn thấp nhất, người dùng viên vitamin C có tỷ suất chênh OR là 1,32 (KTC 95%: 0,70 - 2,47) so với người không dùng [6]. Tương tự, viên uống vitamin E và beta-carotene cũng không mang lại tác dụng bảo vệ [6]. Ngược lại, việc tiêu thụ vitamin C, E và beta-carotene từ thực phẩm tự nhiên lại làm giảm đáng kể nguy cơ GERD (OR lần lượt là 0,51; 0,46 và 0,49 khi so sánh nhóm tiêu thụ cao nhất với nhóm thấp nhất) [6].

Năm 2018, một phân tích gộp liều-đáp ứng và tổng quan hệ thống từ các nghiên cứu tiến cứu khẳng định nồng độ cao trong máu hoặc lượng ăn vào dồi dào của vitamin C, carotenoid và alpha-tocopherol liên quan tới việc giảm nguy cơ tim mạch, ung thư và tử vong do mọi nguyên nhân [1]. Dẫu vậy, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về viên uống bổ sung chống oxy hóa phòng bệnh mạn tính phần lớn lại cho kết quả vô thưởng vô phạt (null findings) [1].

Năm 2021, một tổng quan về lão hóa mạch máu ghi nhận liệu pháp chỉ bổ sung vitamin chống oxy hóa đơn lẻ chứng minh rất ít hiệu quả trên người, cụ thể trong việc cải thiện sức khỏe tim mạch [4]. Một rào cản lớn là các thử nghiệm thường khó đo lường trực tiếp tác động trên mô đích như cơ xương hoặc thành mạch, mà phải dùng các dấu ấn thay thế chưa được kiểm chứng đầy đủ [4].

Năm 2022, tổng quan về tổn thương cơ sau tập luyện (EIMD) và đau mỏi cơ khởi phát muộn (DOMS) cho thấy các chiết xuất như curcumin, nước ép anh đào chua, nước ép củ dền và quercetin có mang lại một số tác động tích cực [3]. Dù vậy, kết quả giữa các nghiên cứu không đồng nhất, phụ thuộc nhiều vào hình thức tập luyện, thể lực người tham gia, liều lượng và thời gian can thiệp [3].

Hiểu lầm thường gặp: Càng uống nhiều càng tốt?

Nhiều người lầm tưởng rằng chất chống oxy hóa luôn an toàn và hễ nạp vào cơ thể là sẽ tiêu diệt bệnh tật. Khoa học chỉ ra rằng tương tác giữa các gốc oxy hóa ROS và chất chống oxy hóa rất phức tạp, phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe và cơ địa di truyền của mỗi người [2]. Thậm chí, việc uống bổ sung chất chống oxy hóa có cả mặt lợi và mặt hại, việc khái quát hóa hoặc đưa ra khuyến nghị đại trà lúc này là quá sớm [2].

Một đánh giá năm 2025 chỉ ra kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân ung thư thường mâu thuẫn nhau [7]. Lợi ích lâm sàng của việc bổ sung chất chống oxy hóa chỉ thể hiện rõ ràng hơn ở những bệnh nhân có tình trạng thiếu hụt chất chống oxy hóa ngay từ ban đầu [7]. Do đó, người khỏe mạnh có chế độ ăn bình thường không thể tùy tiện dùng viên liều cao với suy nghĩ "uống để phòng ngừa" [1, 7].

Nhóm người nên thận trọng tối đa

Các nghiên cứu phát hiện việc bổ sung chất chống oxy hóa không đúng thời điểm có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng:

Bệnh nhân đang điều trị ung thư cần hết sức cẩn trọng. Liệu pháp xạ trị và hóa trị hoạt động dựa trên cơ chế tạo stress oxy hóa để tiêu diệt tế bào ác tính [2]. Một số bằng chứng cho thấy chất chống oxy hóa dùng ngoài có thể cản trở hiệu quả của xạ trị và hóa trị [2].

Nghiên cứu tiến cứu SWOG S0221 công bố năm 2020 trên 1.134 bệnh nhân ung thư vú dùng hóa chất phác đồ cyclophosphamide, doxorubicin và paclitaxel đã đưa ra con số cảnh báo [8]. Việc dùng bất kỳ chất chống oxy hóa bổ sung nào (vitamin A, C, E, carotenoid, coenzyme Q10) trước và trong thời gian hóa trị làm tăng nguy cơ tái phát bệnh lên 41% (tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh adjHR = 1,41; KTC 95%: 0,98 - 2,04; P = 0,06) và tăng nguy cơ tử vong lên 40% (adjHR = 1,40; KTC 95%: 0,90 - 2,18; P = 0,14) [8]. Ngoài ra, việc dùng vitamin B12 trước và trong điều trị làm tăng tỷ lệ tử vong tổng thể (adjHR = 2,04; P < 0,01), còn việc dùng viên sắt trong điều trị liên quan đến tăng tỷ lệ tái phát (adjHR = 1,79; P < 0,01) [8]. Trong khi đó, việc dùng vitamin tổng hợp (multivitamin) không ghi nhận mối liên hệ tiêu cực nào tới kết quả sống sót [8].

Vận động viên và người tập luyện cường độ cao cũng cần lưu ý. Mặc dù các chiết xuất như nước ép củ dền hay anh đào chua có thể hỗ trợ hồi phục, Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) vẫn đánh giá bằng chứng về liều lượng và thời gian dùng để giảm đau cơ DOMS còn rất hạn chế [3].

Lời khuyên áp dụng trong chế độ ăn hàng ngày

Thay vì trông chờ vào những lọ viên uống đắt tiền, việc tập trung vào nguồn thực phẩm tự nhiên mang lại độ an toàn và hiệu quả sinh học vượt trội [1].

  • Tăng cường rau xanh đậm, các loại quả giàu carotenoid và vitamin C như cam, ổi, cà rốt, ớt chuông trong bữa ăn [1]. Lợi ích bảo vệ tim mạch và giảm tử vong sớm đã được khẳng định rõ nét qua đường ăn uống tự nhiên [1].
  • Bổ sung các loại hạt vào thực đơn nhằm cung cấp nguồn alpha-tocopherol (vitamin E) tự nhiên [1].
  • Với người tập luyện thể thao muốn giảm đau cơ, có thể thử nghiệm sử dụng nước ép anh đào chua hoặc nước ép củ dền tự nhiên trước và sau các buổi tập nặng thay vì tìm đến viên uống cô đặc [3].
  • Người đang có bệnh lý nền, đặc biệt là bệnh nhân ung thư chuẩn bị bước vào các đợt hóa trị hoặc xạ trị, tuyệt đối không tự ý dùng thêm viên chống oxy hóa đơn lẻ nếu chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị [8].

Viên uống bổ sung có thể đóng vai trò nhất định ở người được chẩn đoán thiếu hụt dưỡng chất cụ thể [7]. Tuy nhiên, đối với đa số chúng ta, không một viên nén tổng hợp nào thay thế được sự phong phú, hài hòa của các chất chống oxy hóa tự nhiên đến từ một chế độ ăn ngập tràn rau củ và trái cây tươi [1].