Nhiều người khi bước qua tuổi 30 bắt đầu nhận thấy những sợi tóc bạc đầu tiên xuất hiện sau chuỗi ngày làm việc căng thẳng kéo dài. Tâm lý lo lắng khiến không ít người tìm đến các sản phẩm bổ sung chất chống oxy hóa liều cao với hy vọng chặn đứng hoặc đảo ngược dấu hiệu tuổi tác này.

Tuy nhiên, câu trả lời từ lăng kính khoa học hiện nay là chưa có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy việc dùng chất chống oxy hóa liều cao qua đường uống có thể đảo ngược được quá trình bạc tóc. Các dữ liệu hiện có chỉ giải thích cơ chế sinh học phân tử ở cấp độ nang tóc chứ chưa chứng minh hiệu quả đảo ngược trên người.

Cơ chế gốc tự do tấn công nang tóc diễn ra thế nào?

Sợi tóc có màu sắc tự nhiên nhờ vào hạt sắc tố melanin, vốn được tổng hợp bên trong các bào quan chuyên biệt gọi là melanosome nằm trong tế bào sắc tố (melanocyte) [1]. Quá trình tổng hợp hạt sắc tố diễn ra mạnh mẽ nhất trong giai đoạn phát triển tích cực của sợi tóc (giai đoạn anagen) [4, 7]. Tuy nhiên, bản thân phản ứng sinh hóa để biến đổi tyrosine thành melanin lại liên tục giải phóng ra các gốc oxy hóa tự do (ROS), đặc biệt là hydrogen peroxide ($H_2O_2$) [4, 7].

Chính vì phải gánh chịu tải lượng chuyển hóa này, các tế bào sắc tố ở hành tóc dễ bị tổn thương do mất cân bằng oxy hóa hơn rất nhiều so với các tế bào sừng xung quanh [1]. Các gốc tự do có hoạt tính rất mạnh, có khả năng tấn công trực tiếp màng tế bào thông qua quá trình peroxy hóa lipid, phá hủy chuỗi DNA và làm biến tính các enzyme quan trọng [5, 7]. Điều này kích hoạt giả thuyết "gốc tự do gây bạc tóc", lý giải vì sao sợi tóc dần mất đi màu đen tự nhiên [1, 8].

Hệ thống phòng ngự catalase suy giảm tại nang tóc bạc

Để tự bảo vệ trước các tổn thương, nang tóc sở hữu một mạng lưới enzyme chống oxy hóa tinh vi [2]. Trong số đó, catalase đóng vai trò then chốt khi thực hiện nhiệm vụ phân giải hydrogen peroxide thành nước và oxy [3]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 cho thấy khi nang tóc lão hóa, sự suy giảm biểu hiện và hoạt tính của catalase dẫn đến sự tích tụ hydrogen peroxide ở nồng độ cao (tính bằng millimolar), gây rối loạn chức năng và làm chết tế bào sắc tố ở hành tóc [3].

Không chỉ có catalase, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các enzyme bảo vệ khác như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase 1 (GPX1) đều bị suy giảm biểu hiện ở các nang tóc bạc sớm so với nang tóc còn sắc tố [2]. Khi hydrogen peroxide ứ đọng không được dọn dẹp, cấu trúc tế bào melanocyte bị thoái hóa dạng không bào và kích hoạt cơ chế thực bào dọn dẹp các melanosome hỏng [2].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Để làm rõ nguyên nhân bạc tóc, nhiều nhóm nghiên cứu đã phân tích trực tiếp nang tóc người:

Nghiên cứu của Wood và cộng sự được trích dẫn năm 2018 đã chứng minh có sự tích tụ hydrogen peroxide và vắng mặt các chất chống oxy hóa như catalase và methionine sulfoxide reductase trong nang tóc bạc [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện phân tích hồ sơ biểu hiện gen trên các nang tóc được vi phẫu từ người hiến tặng [5]. Kết quả từ mảng qPCR, phương pháp thẩm tách Western blot và bẫy spin xác nhận rằng biểu hiện protein catalase và hoạt tính thu dọn gốc tự do hydroxyl bị ức chế nghiêm trọng ở nang tóc mất sắc tố [5]. Đáng chú ý, sự suy yếu chất chống oxy hóa này xảy ra đồng thời ở cả melanocyte trưởng thành tại hành tóc và tế bào tiền thân của chúng ở vùng phình (bulge) [5].

Một công trình nghiên cứu năm 2020 trên nang tóc từ da đầu lão hóa của những người khỏe mạnh trong độ tuổi từ 22 đến 70 tuổi đã khảo sát hơn 20 dấu ấn sinh học [6]. Nghiên cứu phát hiện protein Ataxia Telangiectasia Mutated (ATM) - một kinase đóng vai trò cảm biến cảm nhận stress oxy hóa và đứt gãy DNA - biểu hiện đặc hiệu trong nhân tế bào melanocyte hành tóc và tương quan với tình trạng sắc tố [6]. Dù phát hiện tăng chỉ dấu oxy hóa 8-OHdG, GADD45 và GP-1, các nhà khoa học không thấy sự thay đổi biểu hiện của các dấu ấn tổn thương DNA khác so với tế bào sừng lân cận [6].

Ngoài ra, một nghiên cứu nuôi cấy mô tóc năm 2006 đã phân tích hiện tượng đứt đoạn đoạn 4977 bp của DNA ty thể (dấu ấn tích lũy stress oxy hóa) [7]. Kết quả chỉ ra đoạn đứt gãy này xuất hiện nhiều nhất ở nang tóc bạc, và khi cho nang tóc sắc tố tiếp xúc với tác nhân oxy hóa ngoại sinh hydroquinone trong phòng thí nghiệm, tế bào sắc tố ở hành tóc nhanh chóng đi vào quy trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [7].

Stress tâm lý và các tác nhân làm trầm trọng thêm tình trạng tóc bạc

Bên cạnh yếu tố lão hóa nội sinh, các yếu tố ngoại sinh cũng đẩy nhanh tốc độ bạc màu của sợi tóc. Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên những người trưởng thành trẻ tuổi tại Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận hiện tượng bạc tóc sớm liên quan chặt chẽ đến các yếu tố làm gia tăng stress oxy hóa như stress tâm lý, căng thẳng cảm xúc, tiêu thụ rượu bia và các bệnh mạn tính [4]. Căng thẳng tâm lý làm tăng gánh nặng oxy hóa toàn thân, kích thích phản ứng viêm và gián tiếp ảnh hưởng đến nang tóc [4, 7].

Khi nghiên cứu gánh nặng oxy hóa, một khảo sát năm 2015 trên bệnh nhân bạc tóc sớm ghi nhận nồng độ malondialdehyde (MDA) trong huyết thanh tăng cao [1]. MDA là sản phẩm của quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào, phản ánh tình trạng các gốc tự do đang áp đảo hệ thống bảo vệ của cơ thể [1]. Các yếu tố môi trường như tia cực tím (UV), ô nhiễm không khí và tình trạng dinh dưỡng kém cũng được xác định là nguồn sản sinh gốc tự do gây hại cho nang tóc [1, 4].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng uống catalase hoặc chất chống oxy hóa liều cao sẽ đi thẳng tới nang tóc và "tẩy sạch" hydrogen peroxide để sợi tóc đen trở lại. Trên thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận sự sụt giảm catalase tại chỗ trong mô tế bào nang tóc [2, 6]. Khi dùng qua đường tiêu hóa, các phân tử protein lớn như enzyme catalase sẽ bị dịch vị và enzyme tiêu hóa phân cắt thành các peptide nhỏ hoặc axit amin, mất hoàn toàn hoạt tính enzyme ban đầu.

Hơn nữa, một khi tế bào gốc melanocyte ở vùng phình tóc hoặc tế bào sắc tố ở hành tóc đã chết hoàn toàn thông qua cơ chế apoptosis, nang tóc sẽ mất vĩnh viễn khả năng tạo hạt sắc tố [2, 8]. Việc bổ sung chất chống oxy hóa nồng độ cao vào thời điểm này hoàn toàn không thể tái sinh quần thể tế bào sắc tố đã mất [2, 6]. Do đó, các quảng cáo cam kết "trả lại màu tóc đen tự nhiên" bằng viên uống chống oxy hóa là không có căn cứ xác thực.

Ai nên thận trọng khi dùng chất chống oxy hóa liều cao?

Việc lạm dụng các chất chống oxy hóa tổng hợp liều cao không qua chỉ định y khoa có thể gây hại nhiều hơn lợi. Những người mắc các bệnh mạn tính như suy gan, suy thận cần đặc biệt thận trọng vì các cơ quan này phải xử lý và đào thải lượng chất chuyển hóa dư thừa [4]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không tự ý bổ sung các hoạt chất chống oxy hóa hoạt lực mạnh mà không có chỉ định từ bác sĩ.

Cơ thể con người luôn cần một lượng gốc tự do nhất định để vận hành hệ thống miễn dịch và dẫn truyền tín hiệu nội bào. Việc nạp chất chống oxy hóa liều quá cao có thể gây ra hiện tượng "nghịch lý chống oxy hóa", làm đảo lộn cân bằng nội môi tự nhiên. Khi có biểu hiện tóc bạc sớm bất thường đi kèm các triệu chứng như rụng tóc nhiều hay tổn thương da đầu, người bệnh nên đến khám tại các bệnh viện chuyên khoa da liễu để tìm kiếm nguyên nhân bệnh lý nền thay vì tự ý mua thuốc uống [8].

Chăm sóc và phòng ngừa thực tế từ lối sống

Dù không thể đảo ngược sợi tóc đã bạc, việc kiểm soát các nguồn sinh gốc tự do có thể giúp làm chậm quá trình tổn thương của các nang tóc còn lại:

  • Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá, môi trường ô nhiễm và ánh nắng mặt trời gắt, bởi bức xạ tia UV và độc chất ngoại sinh đã được chứng minh làm gia tăng stress oxy hóa và apoptosis ở nang tóc [1, 4, 8]. Khi ra ngoài nắng, việc đội mũ nón che chắn vùng da đầu là biện pháp vật lý đơn giản và hiệu quả.
  • Điều chỉnh trạng thái tinh thần, tránh để bản thân rơi vào tình trạng stress cảm xúc kéo dài thông qua việc nghỉ ngơi hợp lý và vận động thể lực, nhằm hạn chế gánh nặng oxy hóa nội sinh [4, 7].
  • Hạn chế uống rượu bia và các chất kích thích [4].
  • Bổ sung chất chống oxy hóa thông qua chế độ ăn tự nhiên, đa dạng với nhiều rau xanh, củ quả tươi thay vì dùng viên uống liều cao đơn lẻ, giúp cung cấp dưỡng chất an toàn và cân bằng cho toàn cơ thể [1, 5].

Hiện tượng bạc tóc là một tiến trình sinh học phức tạp gắn liền với tuổi tác và yếu tố di truyền, nơi sự suy giảm của enzyme catalase và sự tích tụ gốc tự do đóng vai trò cốt lõi tại nang tóc [2, 6]. Thay vì tìm kiếm những giải pháp đảo ngược cấp tốc bằng chất chống oxy hóa liều cao chưa được khoa học kiểm chứng, việc xây dựng lối sống lành mạnh, giảm thiểu stress và bảo vệ tóc trước môi trường là giải pháp khoa học, an toàn nhất để duy trì sức khỏe nang tóc lâu dài.