Nhiều người truyền tai nhau thói quen ăn nhiều cà chua hoặc uống nước ép cà chua mỗi ngày để tạo màng chắn bảo vệ da khỏi ánh nắng mặt trời. Thậm chí, không ít ý kiến cho rằng các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên trong quả cà chua có thể thay thế hoàn toàn việc bôi kem chống nắng hàng ngày.
Tuy nhiên, khoa học chứng minh việc bổ sung lycopene từ cà chua chỉ hỗ trợ tăng khả năng chống chịu của tế bào da trước tia cực tím và giảm độ đỏ rát khi tiếp xúc với nắng [1]. Hoạt chất này không thể tạo thành hàng rào ngăn chặn bức xạ như kem chống nắng bôi ngoài da, do đó người dùng tuyệt đối không được bỏ qua các bước che chắn vật lý cơ bản.
Cơ chế tác động của lycopene đối với làn da
Ánh nắng mặt trời khi chiếu trực tiếp vào biểu bì sẽ sinh ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), trong đó gốc oxy hóa dạng đơn phân tử (singlet oxygen) là tác nhân nguy hiểm hàng đầu gây tổn hại tế bào [1]. Lycopene là một carotenoid tự nhiên được nghiên cứu rộng rãi, được chứng minh mang lại hiệu quả trung hòa gốc singlet oxygen mạnh mẽ nhất [1]. Nhờ đó, lycopene giúp bảo vệ tế bào da khỏi các tổn thương quang học do tia bức xạ gây nên [1].
Khi thoa lên da, chiết xuất cà chua giàu lycopene ức chế hoạt động của men ornithine decarboxylase (ODC) và myeloperoxidase sinh ra do tác động của tia UVB [1]. Cơ chế này giúp ngăn chặn phản ứng viêm da cấp tính, đồng thời ức chế quá trình phân cắt caspase-3 trong con đường chết tế bào theo chương trình [1]. Một công thức bôi ngoài da chứa chiết xuất cà chua giàu lycopene đã được chứng minh có khả năng hoạt động như một loại kem chống nắng dạng bôi [1].
Đối với đường tiêu hóa, lycopene sau khi hấp thu vào cơ thể sẽ phân bố tới các mô, góp phần bảo vệ da khỏi hiện tượng ban đỏ khi phơi nắng [1]. Ngoài ra, một nghiên cứu định lượng nồng độ lycopene trên da trán của 20 tình nguyện viên trong độ tuổi từ 40 đến 50 ghi nhận mối tương quan chặt chẽ giữa hàm lượng chất này và độ thô ráp của da (R = 0,843) [2]. Điều này cho thấy nồng độ lycopene tích lũy trong biểu bì càng cao thì mức độ thô ráp của bề mặt da càng thấp, dù chưa thể khẳng định tác động mịn màng này chỉ riêng do lycopene hay có sự hỗ trợ của các chất chống oxy hóa khác [2].
Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về hiệu quả bảo vệ
Bằng chứng thực nghiệm đã ghi nhận việc hấp thu lycopene đem lại sự thay đổi đáng kể đối với phản ứng đỏ da do bức xạ mặt trời. Cụ thể, việc tiêu thụ 16 mg lycopene mỗi ngày liên tục trong 10 tuần giúp giảm 40% phản ứng ban đỏ trên da khi tiếp xúc với bức xạ mặt trời [1]. Bên cạnh đó, một chế độ ăn bổ sung hỗn hợp carotenoid gồm beta-carotene, lutein và lycopene với hàm lượng 8 mg mỗi loại mỗi ngày trong 12 tuần cũng tạo ra tác dụng bảo vệ da trước hiện tượng ban đỏ do tia cực tím [1].
Trong một can thiệp thử nghiệm kéo dài 12 tuần, các tình nguyện viên được chia nhóm để tiêu thụ khoảng 10 mg lycopene mỗi ngày từ ba nguồn khác nhau: lycopene tổng hợp, chiết xuất cà chua (Lyc-o-Mato) và thức uống hòa tan chiết xuất cà chua (Lyc-o-Guard-Drink) [3]. Vùng da lưng của các đối tượng được chiếu mô phỏng bức xạ mặt trời với liều 1,25 lần liều đỏ da tối thiểu (MED) tại tuần thứ 0, tuần 4 và tuần 12 [3]. Kết quả đo quang sai màu (delta a-value) cho thấy độ đỏ da sau 24 giờ chiếu sáng giảm ở cả ba nhóm [3]. Nhóm dùng lycopene tổng hợp giảm 25% độ đỏ da, trong khi nhóm dùng chiết xuất cà chua giảm 38% và nhóm dùng nước uống cà chua giảm tới 48% [3]. Sự vượt trội này đến từ việc các chế phẩm chiết xuất tự nhiên cung cấp thêm phytofluene và phytoene, hai carotenoid có khả năng hấp thụ trực tiếp bước sóng tia cực tím [3].
Một can thiệp khác kéo dài 10 đến 12 tuần trên các tình nguyện viên sử dụng một trong năm nguồn lycopene gồm: bột cà chua cô đặc (cung cấp 16 mg lycopene/ngày), nước ép cà rốt (10 mg lycopene, 5,1 mg beta-carotene/ngày), viên uống lycopene (9,8 mg lycopene, 0,4 mg beta-carotene/ngày), chiết xuất cà chua (8,2 mg lycopene, 0,4 mg beta-carotene/ngày) hoặc lycopene tổng hợp (10,2 mg lycopene/ngày) [2]. Sau can thiệp, nồng độ lycopene trong huyết thanh và tổng carotenoid trong da đều tăng đáng kể ở mọi nhóm [2]. Ngoại trừ nhóm dùng lycopene tổng hợp đơn lẻ, toàn bộ các nhóm sử dụng chế phẩm nguồn gốc tự nhiên đều thể hiện hiệu quả bảo vệ quang học đo bằng khả năng ức chế ban đỏ da [2].
Tuy nhiên, giới khoa học vẫn ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất giữa các nghiên cứu. Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên so sánh trong 10 tuần trên 20 người được chia thành hai nhóm: 10 người dùng viên nang lycopene và 10 người dùng sốt cà chua cô đặc [4]. Dù có 3 người bỏ cuộc sau tuần thứ 4, kết quả phân tích cho thấy nồng độ lycopene huyết thanh ở nhóm dùng sốt cà chua tăng cao hơn rõ rệt so với nhóm dùng viên nang sau 4 tuần (p = 0,027) và tiếp tục duy trì mức tăng trong suốt thử nghiệm (p = 0,044) [4]. Tuy vậy, các đo đạc sắc ký và quan sát bằng mắt thường không ghi nhận sự thay đổi liều đỏ da tối thiểu (MED) sau 24 giờ chiếu tia UVB ở cả hai nhóm trong các mốc 4, 8 và 10 tuần [4]. Nghiên cứu này kết luận việc bổ sung lycopene đều đặn an toàn nhưng không cho thấy hiệu quả bảo vệ quang học toàn thân trước tia UVB và không có mối tương quan với nồng độ lycopene trong máu [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nhiều bằng chứng khẳng định năng lực chống oxy hóa của lycopene có lợi ích nhất định trong việc giảm nhẹ tổn thương tế bào do bức xạ [5]. Điểm chung của nhiều thử nghiệm lâm sàng là thời gian bổ sung cần kéo dài ít nhất 10 đến 12 tuần mới bắt đầu ghi nhận hiệu quả bảo vệ sinh học [1, 2]. Tuy nhiên, các thử nghiệm này áp dụng các hàm lượng lycopene rất khác nhau, hoặc dùng kèm các chất dẫn như dầu ô liu, khiến giới chuyên môn chưa thể xác lập mối tương quan chuẩn xác giữa liều dùng cụ thể và hiệu quả đạt được [5]. Hiện nay vẫn chưa có sự đồng thuận khoa học về liều lượng phòng ngừa tiêu chuẩn cũng như tác động khi kết hợp lycopene với các hợp chất khác, đòi hỏi cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô hơn [5].
Đặc biệt, lycopene từ thực phẩm không tạo ra chỉ số chống nắng (SPF) tương đương kem bôi ngoài da. Hoạt chất này chỉ hoạt động từ bên trong như một chất đệm dập tắt các gốc tự do ROS sinh ra sau khi tia UV đã xuyên thấu vào mô sống [1]. Do đó, việc hiểu lầm rằng ăn cà chua có thể thay thế kem bôi là vô cùng nguy hại, khiến da đối mặt trực tiếp với nguy cơ đột biến gen và lão hóa sớm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà chua chống nắng
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống một cốc nước ép cà chua ngay trước khi đi biển hay phơi nắng sẽ giúp da không bị bắt nắng. Trên thực tế, quá trình tích lũy carotenoid vào lớp biểu bì đòi hỏi thời gian can thiệp đều đặn từ 10 đến 12 tuần liên tục [1, 2]. Việc bổ sung tức thì không mang lại bất kỳ hiệu ứng chống nắng tức thời nào.
Một hiểu lầm khác là dùng thực phẩm bổ sung chứa lycopene tinh khiết tổng hợp sẽ tốt hơn ăn thực phẩm toàn phần. Các bằng chứng khoa học cho thấy các chế phẩm chiết xuất từ quả cà chua tự nhiên đem lại hiệu quả bảo vệ trước tia cực tím cao hơn hẳn lycopene tổng hợp [4, 6]. Nguyên nhân là trong quả cà chua tự nhiên còn chứa các carotenoid quý giá khác như phytofluene và phytoene [4, 6]. Hai hợp chất này có khả năng hấp thụ trực tiếp ánh sáng ở dải bước sóng tia cực tím, tạo nên cơ chế bảo vệ cộng hưởng vượt trội mà viên uống lycopene đơn độc không có được [4, 6].
Ai nên thận trọng khi tiêu thụ nhiều cà chua?
Mặc dù thử nghiệm lâm sàng khẳng định việc dung nạp lycopene thường xuyên là an toàn và không gây ra tác dụng phụ tiêu cực [4], một số nhóm người vẫn cần lưu ý khi thay đổi thực đơn hàng ngày. Cà chua và các chế phẩm sốt cô đặc có hàm lượng axit tự nhiên tương đối cao. Những người mắc bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày hoặc hội chứng ruột kích thích có thể bị kích ứng niêm mạc, dẫn đến cảm giác ợ chua, cồn cào nếu nạp lượng lớn nước ép hay sốt đặc.
Ngoài ra, những người đang dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh lý mãn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng chế độ bổ sung bất kỳ chất chống oxy hóa nào ở liều lượng đậm đặc kéo dài.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ làn da khỏe mạnh
Để tối ưu hóa hàm lượng lycopene hấp thu vào cơ thể, người tiêu dùng nên ưu tiên các dạng cà chua đã qua chế biến nhiệt như sốt cà chua, cà chua nấu chín hoặc bột cà chua cô đặc thay vì chỉ ăn cà chua sống. Dữ liệu thử nghiệm cho thấy việc dùng sốt cà chua cô đặc làm gia tăng nồng độ lycopene trong huyết thanh tốt hơn đáng kể so với việc uống viên nang [4].
Hơn nữa, lycopene là hợp chất tan trong chất béo. Việc nấu chín cà chua cùng một lượng nhỏ dầu thực vật như dầu ô liu sẽ thúc đẩy khả năng hòa tan và giải phóng hoạt chất khỏi thành tế bào thực vật, giúp hệ tiêu hóa dễ dàng hấp thu hơn [5]. Để duy trì sức đề kháng tự nhiên cho da, bạn có thể bổ sung các món ăn chứa cà chua chín vào thực đơn từ 3 đến 5 lần mỗi tuần.
Cà chua và hoạt chất lycopene là nguồn dưỡng chất chống oxy hóa quý giá, giúp nuôi dưỡng tế bào và hỗ trợ giảm bớt tác hại của ánh nắng từ bên trong sau một thời gian dài tích lũy [1, 6]. Dù vậy, thực phẩm này chỉ mang tính chất hỗ trợ thứ cấp. Giải pháp bảo vệ da toàn diện và bắt buộc vẫn là bôi kem chống nắng phổ rộng đầy đủ, kết hợp đeo khẩu trang, mặc áo chống nắng và đội mũ rộng vành khi ra ngoài trời.
