Trào lưu uống nước diệp lục hay ăn thật nhiều rau xanh đậm để "thanh lọc", biến cơ thể thành thơm tho đang lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Nhiều người tin rằng chất tạo màu xanh cho lá cây chính là chiếc máy khử mùi tự nhiên từ bên trong.
Thực tế, y học có ghi nhận việc sử dụng một dẫn xuất của diệp lục là đồng chlorophyllin (copper chlorophyllin) kết hợp than hoạt tính để bắt giữ các hợp chất gây mùi trong đường ruột ở những bệnh nhân mắc hội chứng mùi cá ươn [1]. Tuy nhiên, đây là biện pháp quản lý y khoa cho một rối loạn chuyển hóa hiếm gặp, không phải bằng chứng cho thấy ăn rau xanh thông thường sẽ khử sạch mọi mùi mồ hôi cơ thể. Nghịch lý hơn, một số loại rau xanh quen thuộc còn chứa các chất làm trầm trọng thêm mùi cơ thể ở nhóm người bệnh này [1].
Khi mùi cơ thể bắt nguồn từ rối loạn chuyển hóa
Thông thường, mùi cơ thể sinh ra do vi khuẩn trên da phân hủy mồ hôi. Nhưng ở một góc độ y khoa phức tạp hơn, mùi hôi nồng nặc có thể xuất phát từ bên trong đường tiêu hóa và gan, điển hình là chứng trimethylaminuria, hay còn gọi là hội chứng mùi cá (fish odor syndrome) [2]. Đây là một rối loạn chuyển hóa hiếm gặp, đặc trưng bởi sự tích tụ chất trimethylamine (TMA) trong cơ thể [3].
TMA vốn là một hợp chất rất dễ bay hơi và mang mùi giống như cá ươn hoặc cá đang phân hủy [4]. Khi cơ thể không xử lý được TMA, chất này sẽ bài tiết quá mức qua nước tiểu, mồ hôi, hơi thở và cả dịch sinh dục [1]. Người mắc chứng này nhìn bề ngoài hoàn toàn khỏe mạnh và không có triệu chứng thể chất bất thường nào khác [1]. Dù vậy, mùi hôi khó chịu bám dai dẳng lại gây ra những hệ lụy nghiêm trọng về tâm lý, hành vi, làm cản trở công việc và đời sống xã hội của người bệnh [2].
Cơ chế khử mùi từ gan và vai trò của dẫn xuất diệp lục
Ở người bình thường, quá trình "khử mùi" diễn ra tự động tại gan. Các tiền chất từ thức ăn như choline, carnitine và trimethylamine N-oxide (TMANO) khi vào cơ thể sẽ tạo ra TMA [2]. Sau đó, gan sử dụng một loại enzyme có tên là flavin-containing monooxygenase 3 (FMO3) để oxy hóa TMA thành dạng không mùi là TMANO, giúp giải độc và khử mùi hoàn toàn hợp chất này [2].
Khi quy trình chuyển hóa ở gan bị lỗi do thiếu hụt hoặc suy giảm chức năng enzyme FMO3, TMA tự do không được chuyển hóa sẽ tràn vào máu và thoát ra ngoài gây mùi [3]. Để chẩn đoán thể nguyên phát, bác sĩ dựa vào xét nghiệm nước tiểu trong điều kiện ăn uống bình thường thấy lượng TMA tự do bài tiết vượt quá 10% tổng lượng TMA, kèm theo xét nghiệm di truyền phát hiện biến thể gây mất chức năng trên cả hai bản sao của gen FMO3 [1].
Lúc này, dẫn xuất của diệp lục mới phát huy vai trò hỗ trợ. Trong phác đồ quản lý triệu chứng, đồng chlorophyllin (copper chlorophyllin) và than hoạt tính được sử dụng với mục đích cô lập, giữ chặt lượng TMA sinh ra ngay trong đường ruột, ngăn không cho chúng hấp thu vào máu [1]. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định một số kháng sinh như metronidazole, amoxicillin và neomycin để giảm bớt lượng vi khuẩn đường ruột, từ đó ức chế quá trình sản sinh TMA ngay từ nguồn [1].
Các nghiên cứu và báo cáo y khoa nói gì?
Các y văn hiện tại tập trung mô tả bản chất đa dạng của rối loạn chuyển hóa TMA và các phương pháp kiểm soát mùi thông qua chế độ ăn cùng hoạt chất hỗ trợ. Một bài tổng quan xuất bản năm 2003 về enzyme FMO3 cho biết chứng rối loạn này được chia thành 6 dạng: thể di truyền nguyên phát, thể mắc phải, thể ở trẻ nhỏ, thể thoáng qua liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt, thể do quá tải tiền chất và thể liên quan đến các trạng thái bệnh lý khác [3]. Nghiên cứu này cũng thảo luận về sự biểu hiện chọn lọc theo thời gian của enzyme FMO dạng 1 và dạng 3 để lý giải tình trạng bệnh ở trẻ em, đồng thời nêu ra các chiến lược hỗ trợ dinh dưỡng và dùng thuốc [3].
Ở nhóm nguyên phát do di truyền, triệu chứng thường xuất hiện từ lúc mới sinh nhưng rất dễ bị bỏ sót [1]. Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2019 ghi nhận trường hợp một bé 8 tháng tuổi hoàn toàn khỏe mạnh bắt đầu có mùi cơ thể khó chịu sau khi tập ăn dặm với cá, và mùi này không hề biến mất dù đã tắm rửa [5]. Người mẹ đưa trẻ đi khám nhi khoa nhiều lần nhưng không tìm ra bệnh, mãi đến khi trẻ được 3 tuổi mới được chuyển đến đơn vị chuyên khoa để làm xét nghiệm di truyền [5]. Kết quả không chỉ xác nhận bệnh của đứa trẻ mà còn phát hiện ra người cha cũng mắc bệnh nhưng không hề được nhận biết suốt 35 năm qua, với 3 đột biến khác nhau được tìm thấy trong cùng một gia đình [5].
Chế độ ăn đóng vai trò quyết định trong việc kích phát và kiểm soát mùi. Một báo cáo từ năm 1985 mô tả một bé trai 10 tuổi có tiền sử mùi cá ươn suốt 2 năm, đặc biệt nồng nặc vào mùa hè sau khi vận động [6]. Việc tắm rửa thường xuyên chỉ kiểm soát được một phần mùi hôi [6]. Khi khai thác lịch sử ăn uống, các bác sĩ thấy trẻ uống một lượng lớn sữa mỗi ngày; ngay khi loại bỏ sữa khỏi thực đơn, mùi hôi biến mất nhanh chóng [6]. Xét nghiệm nước tiểu sau nghiệm pháp nạp choline đã xác nhận chẩn đoán bệnh, và việc hạn chế sữa cùng thực phẩm giàu choline, trimethylamine oxide đã giúp loại bỏ mùi khó chịu này [6].
Một báo cáo khác vào năm 1993 ghi nhận ca bệnh ở một bé gái vừa mắc chứng trimethylaminuria vừa mắc hội chứng Prader-Willi kèm mất đoạn nhiễm sắc thể del(15)(q11q13) [7]. Bệnh nhi này xuất hiện các vết loét da thứ phát sau khi ăn thực phẩm giàu choline, nhưng tình trạng loét và mùi cá đều cải thiện khi kiểm soát chế độ ăn [7]. Gần đây hơn, năm 2025, y văn ghi nhận trường hợp một nam bệnh nhân 58 tuổi bị xơ gan và viêm gan C đột ngột phát mùi cơ thể như cá [8]. Ông được chẩn đoán mắc thể thứ phát, nhiều khả năng khởi phát do tình trạng xơ gan kết hợp với việc sử dụng thực phẩm bổ sung [8].
Hiểu lầm thường gặp: Ăn càng nhiều rau xanh càng thơm cơ thể?
Từ thông tin dẫn xuất đồng chlorophyllin giúp bắt giữ chất gây mùi trong ruột, nhiều người suy luận rằng chỉ cần ăn thật nhiều rau xanh đậm là có thể khử mùi cơ thể [1]. Đây là một sự đánh đồng sai lệch giữa hoạt chất cô lập dùng trong y tế và thực phẩm tự nhiên. Tài liệu y khoa chỉ đề cập đến việc dùng đồng chlorophyllin như một chất cô lập TMA trong đường ruột, hoàn toàn không khẳng định chất diệp lục tự nhiên trong bữa ăn hàng ngày có khả năng tương tự [1].
Đáng lưu ý hơn, đối với người bị rối loạn chuyển hóa TMA, một số loại rau xanh đậm lại nằm trong danh sách cần hạn chế nghiêm ngặt. Nhóm rau họ cải (brassicas) bao gồm cải Brussels, bông cải xanh (súp lơ xanh), bắp cải và súp lơ trắng không chỉ chứa nhiều tiền chất choline mà còn chứa các hợp chất indole [1]. Các indole này hoạt động như chất ức chế làm giảm hoạt tính của enzyme FMO3 tại gan, khiến cơ thể càng mất khả năng khử mùi TMA [1]. Ngoài ra, đậu Hà Lan và các loại đậu đỗ khác cũng là nguồn cung cấp choline dồi dào có thể làm bùng phát mùi hôi [1].
Như vậy, việc ăn rau không phân biệt loại, hoặc tự ý uống các loại viên thực phẩm bổ sung mà không hiểu rõ thành phần, đôi khi lại nạp thêm tiền chất gây mùi. Báo cáo năm 2025 ở bệnh nhân nam 58 tuổi đã nhấn mạnh bài học lâm sàng rằng các bác sĩ cần chủ động hỏi về việc dùng thực phẩm bổ sung và cảnh giác với tác dụng phụ của chúng trong việc gây ra mùi cơ thể thứ phát [8].
Ai nên thận trọng khi tìm cách kiểm soát mùi cơ thể?
Những người có bệnh lý gan mạn tính như xơ gan, viêm gan C cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng các loại thực phẩm chức năng hay viên uống bổ sung, bởi sự suy giảm chức năng gan có thể dẫn đến hội chứng mùi cá thứ phát [8]. Những gia đình có người thân từng bị mùi cơ thể lạ kéo dài không rõ nguyên nhân cũng nên lưu ý yếu tố di truyền khi trẻ nhỏ bắt đầu ăn dặm các thực phẩm tanh [5].
Phụ nữ là nhóm đối tượng có nhiều biến động về triệu chứng mùi cơ thể. Ở bệnh nhân nữ mắc chứng rối loạn chuyển hóa TMA, mùi hôi thường trở nên tồi tệ hơn ở giai đoạn dậy thì, ngay trước và trong kỳ kinh nguyệt, sau khi uống thuốc tránh thai, hoặc xung quanh thời kỳ mãn kinh [1].
Đặc biệt, phụ nữ đang mang thai và cho con bú tuyệt đối không được tự ý cắt giảm kiệt quệ nguồn thực phẩm chứa choline để khử mùi [1]. Tài liệu hướng dẫn lâm sàng quy định rõ: không áp dụng việc hạn chế choline trong chế độ ăn suốt thời kỳ mang thai và cho con bú, nhằm đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng thiết yếu cho sự phát triển [1]. Ngay cả với người bệnh thông thường, việc lên kế hoạch ăn kiêng cũng phải được theo dõi sát sao để lượng choline và folate nạp vào hàng ngày vẫn đạt mức khuyến nghị theo độ tuổi và giới tính [1].
Áp dụng thực tế trong chăm sóc và ăn uống
Đối với người mắc hội chứng mùi cơ thể do dư thừa TMA, việc kiểm soát mùi đòi hỏi sự phối hợp giữa điều chỉnh thực đơn, vệ sinh ngoài da và dùng hoạt chất hỗ trợ theo hướng dẫn y tế. Về dinh dưỡng, cần hạn chế các nguồn cung cấp trực tiếp TMA như sữa từ bò ăn lúa mì, và nguồn TMANO dồi dào trong hải sản (cá, động vật chân đầu như mực, bạch tuộc và động vật giáp xác như tôm, cua) [1]. Đồng thời, cần giảm bớt thực phẩm giàu choline như trứng, gan, bầu dục, đậu Hà Lan, các loại đậu, lạc (đậu phộng), sản phẩm từ đậu nành, rau họ cải, cũng như chất lecithin và các viên dầu cá có chứa lecithin [1].
Về chăm sóc vệ sinh hàng ngày, tắm bằng nước thường đôi khi không đủ để xóa bỏ mùi hôi [5]. Người bệnh được khuyên sử dụng các loại xà phòng và sữa dưỡng thể có tính axit (acid soaps and body lotions) để rửa trôi lượng TMA đã bài tiết trên da một cách hiệu quả hơn [1].
Với độc giả phổ thông chỉ gặp vấn đề mùi mồ hôi thông thường khi vận động mùa hè, việc giữ vệ sinh cá nhân, uống đủ nước và ăn uống cân bằng là nền tảng cơ bản. Nếu muốn sử dụng các chế phẩm như đồng chlorophyllin hay than hoạt tính để hỗ trợ khử mùi từ đường ruột, hoặc thấy mùi cơ thể có dấu hiệu bất thường như mùi cá ươn không giảm sau khi tắm, bạn cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, xét nghiệm nước tiểu và nhận tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa thay vì tự mua thực phẩm bổ sung [1].
Mùi cơ thể dai dẳng không phải lúc nào cũng do vệ sinh kém mà có thể là dấu hiệu của một rối loạn chuyển hóa cần được y học can thiệp [2]. Dẫn xuất diệp lục đồng chlorophyllin thực sự có chỗ đứng trong phác đồ hỗ trợ bắt giữ chất gây mùi tại ruột, nhưng cần được đặt đúng vị trí bên cạnh chế độ ăn kiêng khoa học [1]. Lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào luôn là cách bảo vệ sức khỏe an toàn nhất [8].