Nhiều người quan tâm đến việc kiểm soát đường huyết thường tìm kiếm các loại thực phẩm tự nhiên vừa bổ dưỡng vừa hỗ trợ chuyển hóa. Trong số các loại quả mọng, mâm xôi đen (blackberry) thu hút sự chú ý nhờ màu sắc sẫm đặc trưng cùng vị chua ngọt thanh mát. Không ít người băn khoăn liệu loại quả này có tác động trực tiếp đến tình trạng kháng insulin hay không.
Câu trả lời từ các tổng quan khoa học là quả mâm xôi đen rất giàu hợp chất polyphenol tự nhiên, có khả năng hỗ trợ giảm đề kháng insulin và điều hòa chuyển hóa carbohydrate [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng hiệu quả tổng thể từ các can thiệp bằng quả mọng trên người còn ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất [2].
Đề kháng insulin và vai trò của polyphenol tự nhiên
Đái tháo đường là một trong những rối loạn chuyển hóa nội tiết phổ biến hàng đầu trên thế giới [1]. Theo cảnh báo của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế, căn bệnh này ảnh hưởng tới hơn 425 triệu người trên toàn cầu và dự kiến sẽ tăng lên mức 552 triệu người vào năm 2030 [2]. Tình trạng đề kháng insulin xảy ra khi các tế bào trong cơ thể giảm phản ứng với insulin, dẫn đến glucose không được vận chuyển hiệu quả vào tế bào và tích tụ trong máu.
Bên cạnh chế độ tập luyện và ăn uống khoa học, thuốc hạ đường huyết đường uống vẫn là một phần trong chiến lược điều trị phổ biến trên toàn cầu [1]. Tuy vậy, các thuốc thông thường đều đi kèm tác dụng phụ và gây ra gánh nặng kinh tế [1]. Do đó, việc tìm kiếm các phương thức hỗ trợ từ nguồn tài nguyên tự nhiên đang là hướng đi được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm [1]. Quả mâm xôi đen, nho đỏ, mơ cùng các đồ uống quen thuộc như trà xanh, cà phê và cacao đều là nguồn dồi dào polyphenol có khả năng làm giảm tình trạng kháng insulin [1].
Cơ chế sinh học điều hòa chuyển hóa glucose
Các hợp chất tự nhiên giàu polyphenol kiểm soát quá trình chuyển hóa carbohydrate thông qua nhiều cơ chế phối hợp trong cơ thể [1]. Chúng giúp bảo vệ và phục hồi tính toàn vẹn của tế bào beta tuyến tụy, tăng cường hoạt tính tiết insulin và thúc đẩy sự thu nạp glucose vào tế bào [1].
Ở mức độ phân tử, các polyphenol như flavonoid và tannin có khả năng ức chế các enzym tiêu hóa quan trọng chịu trách nhiệm phân giải carbohydrate thành glucose, cụ thể là alpha-glucosidase và alpha-amylase [3]. Việc ức chế này giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu từ đường tiêu hóa [3]. Đồng thời, polyphenol kích thích giải phóng các hormone đường ruột như peptide hướng insulin phụ thuộc glucose (GIP) và glucagon-like peptide-1 (GLP-1), giúp điều hòa đường huyết sau khi ăn [3].
Ngoài ra, polyphenol tác động lên sự chuyển dịch của kênh vận chuyển glucose số 4 (GLUT4) đến màng tế bào thông qua việc kích hoạt con đường protein kinase phụ thuộc AMP (AMPK) [3]. Con đường này đóng vai trò then chốt như một cảm biến năng lượng của tế bào, giúp tăng cường sử dụng glucose tại cơ bắp và mô mỡ [3]. Các rối loạn chuyển hóa đường thường gặp như đường phân (glycolysis), tổng hợp glycogen (glycogenesis) và tân tạo glucose (gluconeogenesis) cũng có thể được điều hòa bởi các hợp chất tự nhiên này [3].
Bảo vệ tế bào tuyến tụy trước stress oxy hóa
Tình trạng đường huyết tăng cao kéo dài thường dẫn đến hiện tượng phá hủy tế bào beta tuyến tụy do stress oxy hóa quá mức [3]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng polyphenol thực vật có thể giảm thiểu tổn thương này bằng cách giảm bớt stress oxy hóa và kích hoạt các con đường sinh tồn của tế bào [3], [4].
Cụ thể, nhóm sắc tố anthocyanin dồi dào trong các quả mọng sẫm màu giúp bảo vệ tế bào beta thông qua việc tác động lên các con đường tín hiệu phosphoinositide 3-kinase (PI3K)/protein kinase B (Akt) và ERK1/2 [3]. Một số polyphenol còn giúp điều hòa tăng biểu hiện của các gen thiết yếu đối với chức năng tuyến tụy như Glut2, gen insulin 1 (ins1), glucokinase (Gck) và sirt1 [3]. Polyphenol trong chế độ ăn cũng hỗ trợ bảo vệ khối lượng tế bào beta thông qua việc kích hoạt cơ chế tự thực (autophagy), kích thích thụ thể FFAR1 và điều hòa các kênh ion liên quan đến quá trình bài tiết insulin [4].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng và tổng quan hệ thống
Bằng chứng dịch tễ học cho thấy việc tiêu thụ polyphenol từ chế độ ăn uống giúp kiểm soát và phòng ngừa đái tháo đường típ 2 [5]. Tổng quan các thử nghiệm lâm sàng năm 2019 ghi nhận các hợp chất polyphenol giúp cải thiện kiểm soát đường huyết, tăng cường chuyển hóa glucose, cải thiện chức năng mạch máu, đồng thời giảm chỉ số HbA1c và tình trạng kháng insulin [5]. Nhóm anthocyanin nói riêng đã thể hiện hoạt tính chống đái tháo đường rõ nét thông qua việc hạ đường huyết, giảm HbA1c và cải thiện khả năng bài tiết insulin [5].
Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng và chéo can thiệp thực hiện năm 2018 trên 11 người trưởng thành khỏe mạnh, các nhà nghiên cứu đã đánh giá phản ứng đường huyết và insulin sau ăn khi dùng các loại đồ uống bổ sung từ quả mọng giàu polyphenol [6]. Kết quả cho thấy các thức uống chứa quả mọng giúp làm giảm đáng kể phản ứng insulin sớm sau ăn (trong khoảng 0-90 phút) so với nhóm chứng, dù không làm thay đổi trực tiếp nồng độ glucose [6]. Việc giảm nhu cầu tiết insulin sớm sau bữa ăn có mối tương quan chặt chẽ với hàm lượng phenolic cao trong quả mọng [6].
Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2020 gồm 21 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người trưởng thành bị rối loạn dung nạp glucose hoặc kháng insulin lại cho thấy bức tranh đa chiều hơn [2]. Khi tổng hợp dữ liệu, việc tiêu thụ polyphenol từ quả mọng không tạo ra tác động rõ rệt lên các dấu ấn sinh học của chuyển hóa glucose so với giả dược hoặc không can thiệp [2]. Mặc dù một số phân tích nhỏ lẻ đạt ý nghĩa thống kê, mức độ ảnh hưởng lại quá nhỏ để mang lại ý nghĩa lâm sàng thực tế [2]. Điều này nhấn mạnh rằng quả mọng chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn chứ không thể thay thế phác đồ điều trị [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng mâm xôi đen
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần bổ sung từng hoạt chất riêng lẻ được chiết xuất từ quả mọng là có thể đạt được hiệu quả trị bệnh. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng cho thấy từng hợp chất flavonoid hoặc isoflavonoid riêng rẽ dường như không mang lại hiệu quả điều trị đái tháo đường rõ rệt như khi dùng toàn phần [5]. Sự kết hợp tự nhiên của các nhóm polyphenol trong thực phẩm nguyên bản tạo ra tác động phối hợp tốt hơn [5].
Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều quả mọng thì đường huyết càng giảm nhanh và có thể bỏ thuốc điều trị. Quả mâm xôi đen hay các nguồn polyphenol tự nhiên không thể thay thế cho các loại thuốc hạ đường huyết đã được chỉ định [1]. Hơn nữa, việc lạm dụng hoặc kỳ vọng một loại trái cây có thể "chữa khỏi" bệnh đái tháo đường là điều hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học [2].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Mặc dù quả mâm xôi đen là thực phẩm lành mạnh, người tiêu dùng cần lưu ý một số điểm trước khi bổ sung nhiều vào khẩu phần:
- Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Các thuốc điều trị thông thường có thể gây tác dụng phụ và việc kết hợp thêm các chế độ ăn can thiệp cần theo dõi sát chỉ số đường huyết định kỳ để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức [1].
- Người có bệnh lý tiêu hóa hoặc cơ địa nhạy cảm: Quả mâm xôi đen chứa lượng chất xơ và acid hữu cơ nhất định, do đó người có vấn đề dạ dày nên dùng với lượng vừa phải, tránh ăn lúc đói.
- Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi bạn đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang theo dõi phác đồ dùng thuốc đặc hiệu [1].
Cách áp dụng mâm xôi đen vào chế độ ăn thực tế
Để tối ưu hóa lợi ích từ các hợp chất polyphenol trong quả mâm xôi đen, người dùng có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:
- Thời điểm dùng: Có thể bổ sung mâm xôi đen như một phần của bữa ăn nhẹ hoặc kết hợp cùng bữa ăn chính để hỗ trợ điều hòa phản ứng insulin sau ăn [6].
- Cách chế biến: Nên ưu tiên ăn quả tươi nguyên quả hoặc quả đông lạnh tự nhiên không thêm đường. Việc ép lấy nước bỏ bã có thể làm giảm lượng chất xơ và một số vi chất liên kết.
- Kết hợp thực phẩm: Có thể kết hợp mâm xôi đen với yến mạch, các sản phẩm lên men hoặc các nguồn đạm lành mạnh để tạo nên bữa ăn có chỉ số đường huyết thấp, hỗ trợ giải phóng năng lượng bền vững [6].
Quả mâm xôi đen là nguồn cung cấp polyphenol dồi dào với nhiều cơ chế sinh học tiềm năng giúp cải thiện chuyển hóa và hỗ trợ độ nhạy insulin [1], [3]. Dù vậy, các nghiên cứu lâm sàng cho thấy hiệu quả trên người còn khiêm tốn và cần thêm dữ liệu để khẳng định chắc chắn [2]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, lối sống vận động kết hợp tuân thủ chỉ định y khoa vẫn là nền tảng quan trọng nhất để kiểm soát đường huyết hiệu quả.