Nhiều nam giới e ngại các món từ đậu nành vì sợ ảnh hưởng sinh lý và chất lượng tinh trùng. Quan niệm đậu nành chứa hoạt chất giống nội tiết tố nữ gây suy giảm phong độ phái mạnh tồn tại từ lâu trong đời sống.

Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên người cho thấy tiêu thụ đạm đậu nành chứa isoflavone không làm suy giảm chất lượng tinh dịch hay mật độ tinh trùng [1], [2]. Nam giới khỏe mạnh có thể an tâm sử dụng thực phẩm này trong chế độ ăn hàng ngày.

Cơ chế tác động của phytoestrogen trong đậu nành

Đậu nành chứa hàm lượng đáng kể isoflavone, một nhóm hợp chất thực vật thuộc phân lớp phytoestrogen. Các hợp chất này có cấu trúc hóa học gần giống với hormone estrogen của động vật.

Do sự tương đồng này, nhiều người lo ngại phytoestrogen kích hoạt thụ thể estrogen ở cơ quan sinh sản nam giới và cản trở sản xuất tinh trùng. Thử nghiệm trên chuột đực ghi nhận việc ăn đậu nành dài ngày từ lúc thụ thai đến trưởng thành làm giảm kích thước túi tinh và giảm 25% lượng tinh trùng mào tinh hoàn [3]. Động vật này cũng bị giảm phiên mã gen liên quan thụ thể androgen tại tế bào Sertoli [3].

Dù vậy, hệ chuyển hóa của động vật gặm nhấm rất khác cơ thể người. Động vật khác như thỏ đực khi phơi nhiễm đậu nành hoặc isoflavone qua nhau thai và sữa mẹ ở liều 10–20 mg/kg/ngày lại không bị biến đổi cấu trúc cơ quan sinh dục hay chất lượng tinh dịch [4]. Nghiên cứu tế bào trên người còn cho thấy phosphatidylcholine chiết xuất từ đậu nành giúp duy trì toàn vẹn màng tế bào và cải thiện khả năng sống của tinh trùng khi bảo quản lạnh [5].

Bằng chứng từ thử nghiệm can thiệp trên người

Nghiên cứu can thiệp chéo ngẫu nhiên công bố năm 2010 đã trực tiếp kiểm tra tác động của đạm đậu nành trên nam giới khỏe mạnh [1]. Nghiên cứu thực hiện trên nhóm nam thanh niên có độ tuổi trung bình 27,5 tuổi và chỉ số khối cơ thể BMI trung bình 25,4 kg/m² [1].

Các tình nguyện viên trải qua 3 giai đoạn can thiệp kéo dài 57 ngày mỗi đợt, cách nhau bởi 28 ngày nghỉ đào thải [1]. Chế độ can thiệp gồm đạm sữa phân lập, đạm đậu nành isoflavone thấp (1,64 mg isoflavone/ngày) và đạm đậu nành isoflavone cao (61,7 mg isoflavone/ngày) [1].

Lượng isoflavone đo trong nước tiểu 24 giờ của nhóm dùng liều cao tăng vọt so với nhóm liều thấp và đạm sữa [1]. Kết quả phân tích tinh dịch vào ngày 1 và ngày 57 cho thấy thể tích tinh dịch, mật độ tinh trùng, tổng số lượng tinh trùng, tỷ lệ di động, tổng số tinh trùng di động và hình thái tinh trùng đều không bị suy giảm đáng kể [1].

Quan sát dịch tễ học và tranh cãi trái chiều

Mối lo ngại về đậu nành bắt nguồn từ một nghiên cứu dịch tễ học năm 2008 tại trung tâm hỗ trợ sinh sản [6]. Khảo sát trên 99 nam giới là bạn đời của các cặp đôi hiếm muộn cho thấy nhóm ăn đậu nành nhiều nhất có mật độ tinh trùng thấp hơn 41 triệu/ml so với nhóm không ăn [6]. Mối liên hệ nghịch này thể hiện rõ hơn ở nhóm nam giới thừa cân hoặc béo phì [6].

Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận lượng đậu nành tiêu thụ không hề ảnh hưởng đến độ di động, hình thái tinh trùng hay thể tích tinh dịch xuất ra [6]. Điểm hạn chế lớn là thiết kế nghiên cứu quan sát không chứng minh được quan hệ nhân quả [6], [2]. Báo cáo năm 2010 chỉ ra rằng hiện tượng sụt giảm mật độ trong nghiên cứu 2008 phần lớn do thể tích xuất tinh tăng lên, khó có cơ sở quy chụp do đậu nành gây độc tính [2].

Ngoài ra, một đánh giá tổng quan khẳng định không có thử nghiệm lâm sàng nào tìm thấy tác động bất lợi của isoflavone lên thông số tinh dịch [2]. Thậm chí từng có báo cáo trường hợp nam giới thiểu tinh sau 6 tháng bổ sung isoflavone đã cải thiện mật độ và độ di động tinh trùng, dẫn đến thụ thai thành công [2].

Tác động đến kết quả thụ thai thực tế

Mật độ tinh trùng trên xét nghiệm không phản ánh toàn bộ khả năng sinh sản thực tế của nam giới. Bằng chứng năm 2016 theo dõi các cặp đôi thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm ghi nhận mức tiêu thụ thực phẩm đậu nành của người chồng không liên quan đến kết quả điều trị vô sinh [7].

Nghiên cứu theo dõi 501 cặp đôi không có tiền sử vô sinh đang cố gắng thụ thai tự nhiên cũng đưa ra kết quả tương tự [7]. Nồng độ các chất chuyển hóa phytoestrogen trong nước tiểu nam giới như genistein, daidzein, O-desmethylangolensime (O-DMA) và equol hoàn toàn không làm thay đổi thời gian để có thai [7].

Tỷ số chênh khả năng thụ thai trên mỗi đơn vị tăng nồng độ chất chuyển hóa đều xấp xỉ mức 1,00, chứng minh phytoestrogen không gây hại cho năng lực sinh sản ở nam giới [7]. Sự can thiệp kỹ thuật trong hỗ trợ sinh sản cũng giảm thiểu mọi ảnh hưởng nhỏ từ dao động mật độ tinh trùng nếu có [7].

Những hiểu lầm thường gặp ở nam giới

Nhiều người lầm tưởng ăn đậu phụ hay uống sữa đậu nành sẽ làm "nữ hóa" cơ thể hoặc suy giảm hormone nam. Tuy nhiên, các phân tích can thiệp đều chứng minh nồng độ isoflavone tương đương chế độ ăn cao không làm gián đoạn sản xuất tinh trùng bình thường [1].

Hiểu lầm khác là đậu nành làm suy giảm chức năng tuyến giáp gián tiếp hại sức khỏe sinh sản. Các tổng quan tài liệu khẳng định isoflavone không ảnh hưởng đến chức năng tuyến giáp ở người có tuyến giáp bình thường, dù ở mức tiêu thụ cao điển hình của chế độ ăn châu Á [2]. Đậu nành chỉ cản trở hấp thu thuốc hormone tuyến giáp tổng hợp giống như các thực phẩm giàu chất xơ khác [2].

Việc suy diễn các kết quả nghiên cứu trên chuột sang người cũng là nguyên nhân gây hoang mang [3]. Cơ thể người dung nạp và chuyển hóa isoflavone khác biệt, các can thiệp thực tế trên người cho kết quả an toàn [1], [2].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Mặc dù bằng chứng lâm sàng ủng hộ tính an toàn của đậu nành, một số đối tượng vẫn cần lưu ý khi xây dựng khẩu phần. Nam giới đang điều trị vô sinh, đặc biệt là người thừa cân hoặc béo phì, nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để cân đối khẩu phần do ghi nhận dịch tễ về sự nhạy cảm của nhóm này [6].

Người đang sử dụng thuốc điều trị suy giáp như Synthroid cần chú ý thời điểm ăn đậu nành [2]. Hợp chất trong đậu nành và chất xơ có thể làm giảm khả năng hấp thu loại thuốc này qua đường tiêu hóa [2].

Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang trong phác đồ điều trị hiếm muộn phức tạp nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có hướng dẫn cá nhân hóa, thay vì tự ý cắt bỏ hoàn toàn hoặc lạm dụng quá mức một loại thực phẩm.

Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày

Nam giới hoàn toàn có thể đưa đậu phụ, sữa đậu nành và các chế phẩm từ đậu vào thực đơn dinh dưỡng định kỳ. Mức tiêu thụ tương đương khoảng 60 mg isoflavone mỗi ngày trong gần 2 tháng đã được chứng minh an toàn cho các chỉ số tinh dịch [1].

Cần duy trì nguyên tắc dinh dưỡng cân bằng, kết hợp đậu nành cùng các nguồn đạm thực vật và động vật đa dạng khác. Không nên lạm dụng các thực phẩm chức năng bổ sung isoflavone tinh chế liều quá cao khi chưa có chỉ định y khoa.

Chất lượng tinh trùng chịu tác động lớn bởi lối sống tổng thể như cân nặng, vận động thể chất, thói quen hút thuốc và uống rượu bia [6], [7]. Nam giới nên duy trì cân nặng hợp lý và sinh hoạt điều độ để bảo vệ chức năng sinh sản toàn diện.