Lời đồn về thảo dược trị đau dạ dày
Nhiều người khi gặp các cơn đau thượng vị thường tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng làm dịu nhanh cảm giác cồn cào. Trong số đó, cây ngút nhớt (Cordia dichotoma) được truyền tai nhau là vị thuốc tự nhiên có chất nhầy giúp bọc lót niêm mạc dạ dày và chữa khỏi viêm loét.
Tuy nhiên, liệu phần dịch nhầy từ loài cây này có thực sự tạo ra lớp màng bảo vệ dạ dày như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, hiệu quả bảo vệ dạ dày của cây ngút nhớt chỉ mới được ghi nhận trong phạm vi phòng thí nghiệm, chủ yếu qua các hoạt chất chống viêm chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Cơ chế bảo vệ tự nhiên của niêm mạc tiêu hóa
Dạ dày con người liên tục tiếp xúc với nhiều yếu tố nguy cơ gây tổn thương cả nội sinh lẫn ngoại sinh [1]. Các yếu tố nội sinh bao gồm axit clohydric (HCl), men tiêu hóa pepsin, axit mật, lysolecithin và độc tố từ vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) [1]. Yếu tố ngoại sinh thường gặp gồm rượu bia và các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) [1].
Để tồn tại trong môi trường khắc nghiệt này, cơ thể dựa vào hàng rào phòng thủ nhiều tầng gồm trước biểu mô, biểu mô và sau biểu mô [1]. Khi các cơ chế bảo vệ bị suy yếu hoặc bị áp đảo bởi các yếu tố tấn công, tổn thương sẽ hình thành dưới dạng trợt hoặc loét dạ dày [1]. Sự khác biệt cơ bản giữa vết trợt và vết loét là trợt chỉ giới hạn ở lớp niêm mạc, trong khi loét đã xuyên sâu vào tận lớp cơ niêm mạc [2].
Chất nhầy đóng vai trò như tuyến phòng thủ đầu tiên, tạo thành một lớp gel không hòa tan bao phủ các tế bào biểu mô [3]. Lớp nhầy này kết hợp với ion bicacbonat tạo nên một tấm chắn bảo vệ, ngăn cản axit khuếch tán ngược và giảm lực ma sát lên thành dạ dày khi co bóp [3]. Quá trình tiết bicacbonat tại bề mặt niêm mạc tạo ra một thang chênh lệch nồng độ pH từ vùng axit mạnh trong lòng dạ dày đến mức gần trung tính tại bề mặt tế bào [4].
Bằng chứng khoa học về cây ngút nhớt
Nghiên cứu về khả năng bảo vệ dạ dày của ngút nhớt được thực hiện qua các thử nghiệm dược lý trên động vật [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích tác dụng bảo vệ dạ dày của chiết xuất methanol từ lá cây ngút nhớt (Cordia dichotoma) trên chuột cống trắng Wistar bị loét do hóa chất indomethacin và loét do căng thẳng (stress) [5].
Phân tích định tính hóa thực vật cho thấy chiết xuất lá ngút nhớt chứa các bioflavonoid, trong đó quercetin được xác định qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [5]. Chiết xuất này được cho chuột uống ở các mức liều 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg [5]. Thuốc ức chế bơm proton omeprazole ở liều 10 mg/kg được dùng làm đối chứng chuẩn [5].
Kết quả thử nghiệm cho thấy chiết xuất lá ngút nhớt giúp giảm đáng kể thể tích dịch vị, độ axit toàn phần và tổn thương niêm mạc dạ dày trên cả hai mô hình bệnh học theo mức độ phụ thuộc liều dùng [5]. Về các chỉ số chống oxy hóa, chiết xuất làm tăng nồng độ các enzym superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT), đồng thời giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) [5]. Đối với các chỉ số viêm, chiết xuất giúp giảm các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-6, đồng thời tăng nồng độ cytokine kháng viêm IL-10 [5].
Lợi ích ghi nhận và giới hạn thực tế
Bằng chứng thực nghiệm cho thấy tiềm năng bảo vệ dạ dày của chiết xuất lá ngút nhớt chủ yếu đến từ đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm của các hợp chất flavonoid, điển hình là quercetin [5]. Việc giảm thiểu các phản ứng viêm và trung hòa bớt các gốc oxy hóa tự do giúp mô dạ dày chống chịu tốt hơn trước tác nhân phá hủy như thuốc giảm đau indomethacin [5].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện có là nghiên cứu chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm [5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để xác nhận liều lượng an toàn, sinh khả dụng hay hiệu quả thực tế của cây ngút nhớt trong điều trị viêm loét dạ dày.
Hơn nữa, khái niệm bảo vệ tế bào (cytoprotection) vốn được hiểu là việc bảo vệ niêm mạc chống lại tổn thương mô học thông qua các cơ chế không phụ thuộc vào việc ức chế hay trung hòa axit [6]. Tác dụng bảo vệ niêm mạc phòng ngừa ban đầu cần phải phân biệt rõ ràng với khả năng thúc đẩy làm lành các vết loét đã hình thành [6]. Nghiên cứu hiện tại chưa thể khẳng định chiết xuất ngút nhớt có khả năng chữa lành các ổ loét dạ dày mãn tính trên người.
Những hiểu lầm thường gặp về chất nhầy thực vật
Một sai lầm phổ biến là nhiều người cho rằng chất nhầy thực vật từ các loại cây như ngút nhớt có thể bám vào dạ dày và thay thế hoàn toàn lớp chất nhầy tự nhiên của cơ thể. Trên thực tế, lớp nhầy nội sinh của cơ thể là một cấu trúc gel đàn hồi sinh học phức tạp chứa glycoprotein và hoạt động phối hợp mật thiết với ion bicacbonat để duy trì độ pH trung tính [4], [7].
Chất nhầy tự nhiên của cơ thể liên tục bị đe dọa bởi enzym tiêu hóa pepsin và đặc biệt là vi khuẩn Helicobacter pylori thông qua các enzym protease và lipase của chúng [7]. Ở những bệnh nhân bị thủng ổ loét dạ dày tá tràng, các nghiên cứu cho thấy sự suy giảm rõ rệt của hàm lượng glycoprotein trong máu và nước tiểu, phản ánh hàng rào phòng thủ bảo vệ niêm mạc đã bị tổn hại nghiêm trọng [8]. Việc chỉ uống các loại dịch nhầy từ thảo dược thô không thể tái lập nguyên vẹn hệ thống phòng vệ phức tạp này.
Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là dùng ngút nhớt thay thế thuốc kháng axit hoặc thuốc ức chế tiết axit. Các loại thuốc kháng axit hiện đại không chỉ trung hòa axit mà còn kích hoạt tổng hợp prostaglandin, bất hoạt pepsin, liên kết với độc tố vi khuẩn và kích hoạt các yếu tố tăng trưởng để làm lành tổn thương [1]. Tự ý bỏ thuốc đặc trị để chuyển sang dùng ngút nhớt có thể khiến axit tự do và vi khuẩn tiếp tục ăn sâu vào thành dạ dày, dẫn tới biến chứng xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng ổ loét [1], [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì chưa có dữ liệu lâm sàng trên người, những người mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng mạn tính hoặc có vết loét đang chảy máu tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây ngút nhớt để điều trị tại nhà [5], [2]. Các đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em và người cao tuổi cần tránh dùng do tính an toàn và độc tính tích lũy của dược liệu chưa được xác định.
Người bệnh đang dùng các thuốc điều trị dạ dày theo đơn của bác sĩ không nên tự ý ngưng thuốc hoặc kết hợp chung với các bài thuốc dân gian tự chế. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời [8], [2].
Hướng tiếp cận an toàn cho sức khỏe dạ dày
Trong đời sống hàng ngày, nếu sử dụng ngút nhớt theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên xem đây là nguồn hỗ trợ bổ sung với lượng vừa phải và cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng. Quá trình chế biến thảo mộc thô tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư tạp chất nếu không được làm sạch cẩn thận.
Giải pháp cốt lõi để bảo vệ niêm mạc tiêu hóa là duy trì sự cân bằng giữa yếu tố bảo vệ và yếu tố tấn công [2]. Hãy hạn chế các tác nhân đã được chứng minh làm suy yếu lớp bảo vệ niêm mạc như hút thuốc lá, uống nhiều bia rượu và lạm dụng thuốc kháng viêm NSAID [1], [4]. Một chế độ ăn uống điều độ, tránh căng thẳng kéo dài sẽ giúp hệ thống bảo vệ tự nhiên của cơ thể hoạt động hiệu quả nhất [5], [4].
Cây ngút nhớt cho thấy tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa đáng chú ý trong các mô hình thí nghiệm trên chuột [5]. Tuy nhiên, dược liệu này hoàn toàn không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và thuốc điều trị dạ dày theo chỉ định y khoa. Khi gặp các vấn đề về tiêu hóa, việc thăm khám tại các cơ sở chuyên khoa luôn là bước đi an toàn và cần thiết nhất.
