Quả ngút nhớt trị ho, đau họng: Bằng chứng y học nói gì?

Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho khan hay đau rát cổ họng thường xuất hiện và gây nhiều phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau cách dùng quả ngút nhớt (thuộc chi Cordia) để ngậm hoặc sắc nước uống nhằm làm dịu họng. Tuy nhiên, liệu loại quả chứa chất nhầy này có thực sự trị dứt điểm cơn ho như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn là: chất nhầy tự nhiên trong quả ngút nhớt có thể giúp tạo lớp màng bọc cơ học hỗ trợ làm dịu cảm giác đau rát tại chỗ, nhưng bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả trị ho trên cơ thể người hiện vẫn còn rất thiếu thốn. Đa số dữ liệu hiện nay mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật hoặc trong phòng thí nghiệm.

Cơ chế làm dịu của chất nhầy hoạt động thế nào?

Quả ngút nhớt (thường gặp là các loài thuộc chi Cordia như Cordia obliqua hay Cordia myxa) nổi tiếng với phần thịt quả chứa hàm lượng chất nhầy tự nhiên rất dồi dào. Khi tiếp xúc với nước bọt hoặc chất lỏng, chất nhầy này tạo thành một lớp dịch sệt, có độ bám dính nhẹ.

Về mặt lý thuyết sinh học, cơ chế chính giúp giảm khó chịu ở cổ họng bắt nguồn từ hàng rào vật lý. Lớp chất nhầy bao phủ lên bề mặt niêm mạc họng đang bị viêm loét, ngăn chặn các thụ thể cảm giác tiếp xúc trực tiếp với không khí khô, khói bụi hoặc dịch vị trào ngược. Nhờ đó, phản xạ kích ứng họng giảm đi tạm thời, tạo cảm giác êm dịu tức thì.

Ngoài ra, tình trạng ho mạn tính ở người trưởng thành thường xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp như hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ^[1]. Do đó, việc làm dịu niêm mạc bằng chất kết dính cơ học không thể thay thế cho các biện pháp điều trị đích căn nguyên gây bệnh hô hấp ^[1].

Bằng chứng khoa học về ngút nhớt: Nghiên cứu nói gì?

Để đánh giá tính xác thực của quả ngút nhớt, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm sinh học trên các loài thuộc chi Cordia.

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2015 đã xem xét tác dụng của chất nhầy từ quả Cordia obliqua và Cordia myxa ^[2]. Nghiên cứu so sánh này thực hiện trên động vật thí nghiệm gồm chuột lang và thỏ ^[2]. Kết quả ghi nhận chất nhầy từ cả quả chín lẫn quả xanh của Cordia obliqua có khả năng làm giảm huyết áp ở thỏ, đồng thời kích thích nhịp hô hấp ^[2]. Tác dụng kích thích hô hấp của chất nhầy Cordia obliqua cao gấp 7 lần so với chính tác dụng hạ huyết áp của nó ^[2]. Ngược lại, chất nhầy từ quả Cordia myxa dù có tác dụng hạ áp mạnh hơn 12,37 lần nhưng lại không cho thấy tác động kích thích hô hấp ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất từ hạt và lá của Cordia obliqua có hoạt tính kháng vi sinh vật khi thử nghiệm trên đĩa thạch đối với một số vi khuẩn gây bệnh đường miệng như Streptococcus mitis, Streptococcus mutans, Streptococcus sanguis, vi khuẩn Gram âm (Pseudomonas gingivalis, Bacillus forsythus, Aggregatibacter actinomycetemcomitans) và vi nấm Candida albicans ^[2]. Khả năng ức chế vi khuẩn của chiết xuất methanol này được đánh giá tương đương với một số kháng sinh và kháng nấm chuẩn ^[2].

Ngoài ra, một phân loài khác là Cordia obliqua var. wallichii từng được thử nghiệm trong một đề tài sàng lọc 266 loài cây tại Ấn Độ ^[2]. Khi đánh giá trên chuột nhắt trắng, quả của loài này ghi nhận hoạt tính lợi tiểu với độc tính cấp LD50 lớn hơn 1000 mg/kg thể trọng ^[2].

Ở loài Cordia myxa, một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát chiết xuất lá cồn trên dòng tế bào ung thư đại tràng SW480 nhận thấy chiết xuất làm giảm nồng độ protein COX-2 (một dấu ấn liên quan đến phản ứng viêm) và kích hoạt biểu hiện gen caspase-3 theo liều ^[3].

Lỗ hổng lớn: Bằng chứng lâm sàng trên người còn rất hạn chế

Mặc dù các ghi nhận tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất có đặc tính sinh học thú vị, người bệnh cần nhìn nhận rõ khoảng cách giữa ống nghiệm và thực tế điều trị.

Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao nào trên người đánh giá trực tiếp khả năng cắt cơn ho hoặc chữa viêm họng của quả ngút nhớt. Các dữ liệu về kích thích hô hấp hay kháng khuẩn mới chỉ thực hiện trên thỏ, chuột lang hoặc môi trường nuôi cấy nhân tạo ^[2]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, hấp thu và phản xạ bảo vệ đường thở vô cùng phức tạp.

Một tổng quan hệ thống năm 2010 phân tích 75 thử nghiệm về kiểm soát ho mạn tính ở người trưởng thành cho thấy việc điều trị ho hiện nay vẫn còn gặp nhiều khó khăn, phụ thuộc nhiều vào nhóm thuốc kháng viêm như corticosteroid, đối kháng thụ thể leukotriene hay thuốc giãn phế quản, trong khi bằng chứng cho các loại thuốc giảm ho truyền thống vẫn còn nhiều mâu thuẫn ^[1]. Do đó, việc tự ý dùng một loại quả thảo mộc chưa qua thử nghiệm lâm sàng để chữa ho là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học vững chắc.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngút nhớt

Nhiều người lầm tưởng rằng vì là thảo dược tự nhiên nên ngút nhớt có thể dùng bao nhiêu cũng được và có thể trị dứt điểm mọi dạng ho. Đây là quan điểm sai lầm.

Ho không phải là một bệnh độc lập mà là phản xạ tống dị vật hoặc triệu chứng của bệnh lý nền bên dưới ^[1]. Việc chất nhầy tạo cảm giác dễ chịu tức thì ở cổ họng dễ khiến người bệnh chủ quan, bỏ qua các nguyên nhân nghiêm trọng như viêm phổi, hen phế quản hay trào ngược dạ dày thực quản.

Hiểu lầm thứ hai là xem quả ngút nhớt như một loại kháng sinh tự nhiên thay thế thuốc tây. Mặc dù chiết xuất lá và hạt thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn đường miệng trong ống nghiệm ^[2], điều này không đồng nghĩa với việc ăn quả tươi sẽ tiêu diệt được vi khuẩn gây viêm họng sâu trong niêm mạc hầu họng ở người.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Vì dữ liệu an toàn trên người chưa được thiết lập đầy đủ, một số đối tượng cần đặc biệt thận trọng:

• Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc tim mạch: Thử nghiệm trên động vật cho thấy chất nhầy quả ngút nhớt (Cordia obliqua và Cordia myxa) có tác dụng gây hạ huyết áp ^[2]. Do đó, người huyết áp thấp hoặc đang điều trị thuốc tim mạch cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác bất lợi.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Nghiên cứu sàng lọc từng ghi nhận chiết xuất từ quả loài này có thể tác động đến khả năng sinh sản ở động vật (antifertility) ^[2]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng theo kinh nghiệm dân gian.
• Trẻ nhỏ: Trẻ em có phản xạ nuốt chưa hoàn thiện. Thịt quả ngút nhớt có đặc tính dính, nhiều nhớt và hạt cứng, nếu dùng không cẩn thận có thể gây nguy cơ nghẹn, hóc dị vật đường thở rất nguy hiểm.
• Người có bệnh nền mạn tính: Bệnh nhân đái tháo đường, suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ bộ phận nào của cây.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn muốn trải nghiệm quả ngút nhớt như một mẹo hỗ trợ làm dịu cảm giác khô rát họng thông thường, hãy áp dụng đúng cách:

• Dùng lượng vừa phải: Không nên lạm dụng ăn quá nhiều cùng lúc. Hiện chưa có khuyến cáo y khoa chính thức về liều lượng quả ngút nhớt ở người; vì vậy chỉ nên dùng một lượng nhỏ như một món ăn dặm hoặc hãm nước uống vừa phải.
• Sơ chế sạch sẽ: Cần rửa sạch bụi bẩn, loại bỏ phần hư hỏng và tách bỏ hạt trước khi sử dụng để đảm bảo vệ sinh và an toàn đường thở.
• Không thay thế thuốc chữa bệnh: Nếu cơn ho kéo dài quá 3 tuần, ho kèm sốt cao, khó thở, khạc đờm đặc lẫn máu, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng hoặc hô hấp để được chẩn đoán chính xác ^[1].

Tóm lại, quả ngút nhớt chứa nhiều chất nhầy tự nhiên có thể đem lại cảm giác êm dịu tạm thời cho cổ họng đang khô rát. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng về tác dụng trị ho của loại quả này trên người hiện vẫn còn rất thiếu thốn. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, lắng nghe cơ thể và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng các bài thuốc truyền miệng.