Củ mài (hoài sơn) từ lâu xuất hiện quen thuộc trong bữa ăn và các bài thuốc dân gian dành cho người đau dạ dày. Lớp dịch nhầy tự nhiên khi gọt vỏ củ mài khiến nhiều người tin rằng loại củ này có thể bao phủ, làm dịu vết loét nhanh chóng.
Thực tế, khoa học đã chứng minh dịch chiết từ củ mài có hoạt tính bảo vệ niêm mạc dạ dày [1]. Tuy nhiên, các kết quả ấn tượng này hiện mới dừng lại ở cấp độ thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật, chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người bệnh.
Hoạt chất trong dịch nhầy hoạt động thế nào?
Dịch nhớt đặc trưng của củ mài chứa hàm lượng lớn hợp chất polysacarit tự nhiên. Khi vào hệ tiêu hóa, các phân tử này không chỉ đóng vai trò chất tạo màng mà còn tương tác sâu với hệ thống phòng thủ của niêm mạc.
Cơ chế bệnh sinh của viêm loét dạ dày bắt nguồn từ việc mất cân bằng giữa yếu tố tấn công (cồn, axit dư thừa, phản ứng viêm) và hàng rào phòng ngự [1]. Dịch chiết củ mài giúp kích hoạt các enzyme bảo vệ tế bào và ức chế các tác nhân trung gian thúc đẩy phản ứng viêm [1].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất củ mài
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích tác dụng bảo vệ dạ dày của chiết xuất từ thịt và vỏ củ mài (Dioscorea batatas Decne) [1]. Thử nghiệm được thiết kế trên mô hình chuột bị gây tổn thương dạ dày cấp tính bằng cồn pha axit [1].
Các nhà khoa học chia các nhóm chuột để uống dịch chiết nước hoặc dịch chiết cồn của phần thịt và vỏ củ mài trước khi gây loét [1]. Kết quả quan sát qua kính hiển vi và đại thể cho thấy chuột được bổ sung chiết xuất củ mài đã giảm rõ rệt các vết thương tổn, hoại tử trên niêm mạc dạ dày [1].
Đặc biệt, nhóm dùng dịch chiết từ phần thịt củ mài với dung môi cồn 60% cho thấy khả năng chống oxy hóa vượt trội [1]. Chiết xuất này giúp hạ thấp nồng độ các dấu ấn căng thẳng oxy hóa trong huyết tương như 8-hydroxy-2-guanosine và malondialdehyde [1]. Đồng thời, chiết xuất củ mài phục hồi hoạt tính enzyme superoxide dismutase và biểu hiện heme oxygenase-1 tại mô dạ dày của chuột [1].
Về phản ứng viêm, chiết xuất củ mài làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm trong huyết tương gồm nitric oxide và interleukin-6 [1]. Ở cấp độ mô, hoạt chất làm giảm biểu hiện cyclooxygenase-2 và làm tăng lượng prostaglandin E2 bảo vệ bên trong dạ dày [1].
Giới hạn của bằng chứng hiện nay
Dù kết quả tiền lâm sàng trên chuột rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận thận trọng về mặt khoa học. Thử nghiệm năm 2018 sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc (dịch chiết nước, cồn 60%) chứ không phải củ mài tươi nấu thông thường [1].
Nghiên cứu cũng chỉ thực hiện trên loài chuột và dùng mô hình gây tổn thương cấp tính do cồn [1]. Chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác định liều lượng điều trị hoặc khả năng chữa dứt điểm bệnh dạ dày mạn tính.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng chất nhầy của củ mài khi ăn vào sẽ tráng một lớp màng cơ học bịt kín ổ loét để ngăn axit. Trên thực tế, tác dụng ghi nhận được thông qua các cơ chế nội sinh: kích thích prostaglandin E2, điều hòa phản ứng oxy hóa và giảm viêm [1].
Quan niệm ăn càng nhiều củ mài sống để tận dụng trọn vẹn chất nhầy chữa viêm loét là sai lầm nguy hiểm. Củ mài sống chứa độc tố tự nhiên và dễ gây ngứa họng, kích ứng đường tiêu hóa nếu không được chế biến chín kỹ.
Củ mài cũng không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Việc tự ý dừng thuốc Tây y để chuyển sang chỉ dùng củ mài có thể khiến vết loét tiến triển nặng, dẫn đến biến chứng xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh nền dạ dày nghiêm trọng, loét sâu hoặc đang xuất huyết tiêu hóa cấp tính không được tự ý dựa vào củ mài để trị bệnh. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong điều trị nội khoa đều làm tăng nguy cơ tổn thương lan rộng.
Người có tiền sử dị ứng với các loại củ nhiều chất nhầy cần thử một lượng nhỏ trước để tránh phản ứng kích ứng. Người bệnh đái tháo đường cần chú ý lượng tinh bột từ củ mài để tránh làm tăng đường huyết ngoài ý muốn.
Phụ nữ mang thai, mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng các chế phẩm cô đặc từ củ mài. Hiện các nghiên cứu về chiết xuất củ mài chỉ thực hiện trên chuột đực trưởng thành, chưa có dữ liệu kiểm chứng tính an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này [1].
Cách áp dụng thực tế an toàn
Người muốn bổ sung củ mài vào chế độ ăn nên xem đây là thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng lành mạnh cho đường tiêu hóa. Củ mài cần được gọt vỏ sạch, ngâm rửa loại bỏ bớt nhựa bên ngoài và nấu chín hoàn toàn.
Các món nấu chín mềm như cháo củ mài, canh củ mài hầm sườn hoặc củ mài hấp là lựa chọn thân thiện với dạ dày. Dạng chế biến này giúp tinh bột dễ tiêu hóa, không tạo gánh nặng co bóp lên niêm mạc đang tổn thương.
Chỉ nên dùng củ mài với lượng vừa phải trong khẩu phần ăn cân bằng hàng ngày, không ăn dồn dập nhiều ngày liên tiếp. Tránh kết hợp củ mài với thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán cay nóng vì sẽ làm giảm lợi ích hỗ trợ tiêu hóa.
Củ mài chứa nhiều polysacarit có tiềm năng hỗ trợ chống viêm và giảm tổn thương oxy hóa ở niêm mạc dạ dày [1]. Tuy vậy, thực phẩm này không phải là thuốc chữa bệnh và cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để kiểm chứng công dụng. Người mắc bệnh dạ dày nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn chín uống sôi và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
