Chế độ ăn DASH hạ huyết áp sau bao lâu? Bằng chứng nghiên cứu

Tăng huyết áp là mối lo thường trực của nhiều người trung niên và cao tuổi. Khi nhận chẩn đoán huyết áp cao, thắc mắc chung là ăn uống lành mạnh có giúp hạ áp không và phải chờ bao lâu mới thấy kết quả.

Dữ liệu lâm sàng ghi nhận chế độ ăn DASH mang lại hiệu quả rõ rệt sau 2 tuần áp dụng ^[1]. Mức giảm huyết áp đo được từ 6 đến 11,5 mmHg tùy tình trạng bệnh lý và mức độ cắt giảm muối kèm theo ^[1], ^[2].

Chế độ ăn DASH là gì?

DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) là mô hình dinh dưỡng nhấn mạnh vào rau củ quả, hạt và các sản phẩm từ sữa ít béo ^[1], ^[3]. Thực đơn này cắt giảm chất béo bão hòa cùng tổng lượng chất béo dung nạp ^[1], ^[4].

Điểm đặc trưng của chế độ ăn DASH là cung cấp dồi dào chất xơ, kali, magie và canxi ^[3]. Ngoài ra, chế độ này còn chứa lượng lớn hợp chất thực vật phytochemicals như polyphenol, carotenoid và phytosterol ^[3].

Cơ chế tác động hỗ trợ mạch máu

Chế độ ăn DASH tác động hạ áp nhờ sự phối hợp của nhiều nhóm dưỡng chất tự nhiên. Các khoáng chất thiết yếu gồm kali, magie, canxi phối hợp cùng chất xơ tạo tác động điều hòa tuần hoàn ^[5], ^[3].

Bên cạnh đó, các hợp chất sinh học thực vật dồi dào trong DASH như flavonol, flavanone, flavan-3-ol, beta-carotene, lycopene và lutein+zeaxanthin giữ vai trò hỗ trợ giảm nguy cơ bệnh lý ^[3]. Khi kết hợp giảm lượng natri tiêu thụ, áp lực lên thành mạch giảm sâu hơn ^[2], ^[6].

Mốc thời gian phát huy tác dụng

Nghiên cứu lâm sàng thực hiện tại cơ sở chăm sóc ban đầu ghi nhận huyết áp giảm ngay trong 2 tuần đầu áp dụng DASH ^[1]. Tác dụng nhanh này giúp người bệnh củng cố động lực tuân thủ thói quen ăn uống mới ^[1].

Thử nghiệm ngẫu nhiên DASH-Sodium với các chu kỳ 30 ngày cho thấy mức huyết áp giảm bền vững qua từng giai đoạn can thiệp giảm muối ^[2], ^[7]. Nghiên cứu thử nghiệm chéo 3 tuần cũng khẳng định huyết áp tâm thu và tâm trương giảm rõ so với chế độ ăn đối chứng ^[8].

Chi tiết các bằng chứng nghiên cứu

Nghiên cứu công bố năm 1999 tại cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu trên nhóm bệnh nhân (56% không phải người da trắng, 61% phụ nữ) áp dụng thực đơn DASH ^[1]. Kết quả chung ghi nhận mức giảm trung bình 6 mmHg huyết áp tâm thu và 3 mmHg huyết áp tâm trương ^[1]. Riêng nhóm người có tăng huyết áp, mức giảm đạt tới 11 mmHg tâm thu và 6 mmHg tâm trương chỉ trong vòng 2 tuần ^[1].

Thử nghiệm ngẫu nhiên DASH-Sodium công bố năm 2001 thực hiện trên 412 người tham gia ^[2], ^[7]. Người tham gia dùng chế độ ăn đối chứng kiểu Mỹ hoặc DASH qua 3 mức natri (cao 150 mmol/ngày, trung bình 100 mmol/ngày, thấp 50 mmol/ngày tại mức năng lượng 2100 kcal), mỗi mức kéo dài 30 ngày ^[2], ^[7].

Ở chế độ ăn đối chứng, giảm natri từ mức cao xuống trung bình giúp giảm 2,1 mmHg tâm thu; từ trung bình xuống thấp giảm thêm 4,6 mmHg ^[2]. Trên nền chế độ DASH, các mức giảm natri tương ứng giúp hạ thêm 1,3 mmHg và 1,7 mmHg tâm thu ^[2]. So với chế độ ăn kiểu Mỹ nhiều muối, ăn DASH ít muối giúp hạ 7,1 mmHg tâm thu ở người huyết áp bình thường và hạ 11,5 mmHg ở người tăng huyết áp ^[2].

Phân tích dưới nhóm của thử nghiệm DASH-Sodium cho thấy giảm natri hiệu quả ở cả hai giới và mọi chủng tộc ^[2], ^[7]. Trong chế độ ăn đối chứng, người trên 45 tuổi giảm natri hạ được 7,0/3,8 mmHg, cao hơn mức 3,7/1,5 mmHg ở người từ 45 tuổi trở xuống ^[7].

Thử nghiệm chéo ngẫu nhiên 3 giai đoạn năm 2016 trên 36 người lớn khỏe mạnh so sánh DASH tiêu chuẩn với DASH giàu chất béo (thay sữa ít béo bằng sữa nguyên béo, tăng béo, giảm đường) trong 3 tuần mỗi đợt ^[8]. Cả hai chế độ đều hạ huyết áp tương đương nhau so với chế độ ăn kiểm soát ^[8]. DASH tiêu chuẩn làm giảm cả cholesterol LDL và HDL, trong khi biến thể nhiều béo giảm triglycerid và hạt VLDL mà không làm tăng đáng kể LDL ^[8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 phân tích sâu về việc giảm muối kết hợp thực đơn DASH ^[6]. Giảm 2,3 g muối mỗi ngày trong chế độ DASH giúp hạ 3,0/1,6 mmHg, còn nếu không có DASH mức hạ là 6,7/3,5 mmHg ^[6]. Khi kết hợp cả ăn DASH lẫn giảm muối, huyết áp tâm thu/tâm trương giảm tới 8,9/4,5 mmHg, cao hơn hẳn việc chỉ thực hiện đơn lẻ từng biện pháp ^[6].

Lợi ích toàn diện và giới hạn nghiên cứu

Chế độ ăn DASH mang lại lợi ích hạ huyết áp ở cả người bình thường lẫn người đã mắc bệnh tăng huyết áp ^[2], ^[7]. Thực đơn này cũng giúp giảm mỡ máu, cải thiện các chỉ số hạt lipoprotein và tăng cường các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên ^[8], ^[3].

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên chủ yếu diễn ra trong thời gian ngắn từ 2 tuần đến 30 ngày cho mỗi chu kỳ dinh dưỡng ^[1], ^[2], ^[8]. Các thử nghiệm dài hạn gặp nhiều thách thức vì việc duy trì chế độ ăn thay đổi lâu dài ở cộng đồng rất khó kiểm soát chặt chẽ ^[2], ^[5]. Thử nghiệm PREMIER cho thấy hiệu quả duy trì chế độ ăn DASH trong 6 tháng, nhưng cần thêm các chương trình can thiệp diện rộng để đánh giá tác động nhiều năm sau đó ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng chỉ cần ăn nhiều rau củ quả là đủ hạ áp mà không cần bớt muối. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng việc kết hợp đồng thời thực đơn giàu rau hạt với việc giảm muối mới mang lại hiệu quả hạ huyết áp cao nhất ^[2], ^[6].

Một hiểu lầm khác là phải kiêng tuyệt đối chất béo khi ăn kiêng hạ áp. Bằng chứng năm 2016 cho thấy biến thể DASH chứa chất béo từ sữa nguyên kem vẫn mang lại hiệu quả hạ áp tương đương DASH tiêu chuẩn, đồng thời giúp hạ triglycerid máu ^[8].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Người có bệnh thận mạn tính hoặc suy thận cần thận trọng trước khi chuyển sang chế độ DASH. Thực đơn này chứa hàm lượng kali, magie và phosphat rất cao từ rau, củ, quả và các loại hạt, có thể gây quá tải cho thận bị suy giảm chức năng ^[3].

Người đang sử dụng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc áp dụng đồng thời ăn kiêng giảm muối nghiêm ngặt và dùng thuốc có thể khiến huyết áp hạ quá nhanh hoặc gây rối loạn điện giải.

Áp dụng thực đơn DASH đúng cách

Để đạt mục tiêu hạ huyết áp, cần bắt đầu bằng việc tăng lượng rau xanh, hoa quả tươi và các loại hạt trong khẩu phần hàng ngày ^[1], ^[3]. Bổ sung ngũ cốc nguyên hạt để tăng nguồn chất xơ và phytochemicals có lợi ^[3].

Song song với việc tăng rau hạt, người bệnh cần chủ động cắt giảm muối chế biến và hạn chế thực phẩm đóng hộp chứa nhiều natri ^[2], ^[4]. Khuyến nghị dinh dưỡng nhấn mạnh giảm lượng natri xuống dưới 100 mmol/ngày (tương đương khoảng 2400 mg natri hoặc 6 g muối) ^[2], ^[4]. Nên thay đổi từ từ khẩu vị để cơ thể thích nghi bền vững qua nhiều tuần thay vì cắt bỏ đột ngột ^[2], ^[5].

Hiệu quả hạ áp của chế độ ăn DASH xuất hiện nhanh chóng sau 2 tuần và duy trì bền bỉ nếu kiểm soát tốt lượng muối ăn vào ^[1], ^[2]. Đây là giải pháp thay đổi lối sống tự nhiên, an toàn nhưng người có bệnh lý nền cần có sự theo dõi của chuyên gia y tế.