Nhiều thai phụ băn khoăn về cách ăn uống nhằm phòng tránh đái tháo đường thai kỳ. Dinh dưỡng hợp lý giúp kiểm soát đường huyết và hạn chế biến chứng trong thai kỳ. Chế độ Địa Trung Hải đang là mô hình ăn uống thu hút nhiều thử nghiệm can thiệp ở phụ nữ mang thai.

Thử nghiệm lâm sàng cho thấy chế độ Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ. Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu ngẫu nhiên ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh giảm rõ rệt. Tuy nhiên số lượng thử nghiệm còn khiêm tốn nên bằng chứng cần thêm xác nhận từ nghiên cứu lớn [1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên

Phân tích gộp năm 2022 tổng hợp 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 2.277 thai phụ [2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giảm nguy cơ tiểu đường thai kỳ (OR = 0,66; khoảng tin cậy 95%: 0,52 đến 0,82) [2]. Chế độ này cũng làm giảm mức tăng cân trong thai kỳ, nhưng không tác động rõ rệt đến tiền sản giật, sinh non hay tỷ lệ trẻ vào đơn vị sơ sinh [2].

Một phân tích gộp khác năm 2022 từ 5 thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận tỷ lệ tiểu đường thai kỳ giảm đáng kể (OR = 0,64; khoảng tin cậy 95%: 0,51 đến 0,79) [3]. Nghiên cứu chỉ ra chế độ ăn này giúp cải thiện chỉ số kháng insulin HOMA-IR (MD = -0,29) và giảm nhu cầu dùng insulin (OR = 0,39; khoảng tin cậy 95%: 0,22 đến 0,68) [3]. Thai phụ theo chế độ này cũng giảm mức tăng cân thai kỳ trung bình 0,74 kg [3].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 đánh giá 3 thử nghiệm lâm sàng với 2.348 phụ nữ [1]. Hai thử nghiệm bổ sung dầu ô liu nguyên chất và hạt dẻ cười ghi nhận nguy cơ tiểu đường thai kỳ giảm so với đối chứng (RR = 0,71; khoảng tin cậy 95%: 0,57 đến 0,88) [1]. Một thử nghiệm so sánh trực tiếp với chế độ ăn chuẩn tại Anh cũng cho mức giảm tương đương (RR = 0,71; khoảng tin cậy 95%: 0,55 đến 0,90) [1]. Dù kết quả khả quan, các tác giả đánh giá bằng chứng hiện tại vẫn còn ít và cần thêm nghiên cứu lớn [1].

Năm 2023, phân tích tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng và 18 nghiên cứu đoàn hệ trên 107.355 thai phụ [4]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, chế độ Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ tiểu đường thai kỳ (OR = 0,56; khoảng tin cậy 95%: 0,34 đến 0,93) và giảm tỷ lệ thai nhỏ so với tuổi thai (OR = 0,55) [4].

Chế độ ăn Địa Trung Hải được triển khai như thế nào trong nghiên cứu?

Thử nghiệm đa trung tâm ESTEEM tuyển chọn các thai phụ dưới 18 tuần mang thai đơn có yếu tố nguy cơ chuyển hóa như béo phì, tăng huyết áp mạn hoặc tăng triglyceride [5], [6]. Can thiệp dinh dưỡng được hướng dẫn vào các tuần thai thứ 18, 20 và 28 [5].

Nhóm can thiệp ưu tiên dầu ô liu nguyên chất, các loại hạt, rau, trái cây, ngũ cốc chưa tinh chế và đậu [5]. Chế độ ăn duy trì lượng cá ở mức trung bình đến cao, hạn chế gia cầm, sữa, thịt đỏ và thịt chế biến sẵn [5]. Thai phụ được khuyến cáo tránh nước ngọt, thức ăn nhanh và thực phẩm giàu mỡ động vật [5].

Điều chưa biết

Số lượng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về chế độ Địa Trung Hải ở phụ nữ mang thai còn ít [1]. Các nghiên cứu chưa làm rõ hiệu quả bảo vệ đến từ toàn bộ mô hình ăn hay chỉ từ các thành phần bổ sung như dầu ô liu và quả hạch [1].

Dữ liệu hiện tại chưa đủ để xác định tác động dài hạn lên sức khỏe của trẻ sơ sinh sau khi sinh [2], [3]. Chưa có bằng chứng so sánh hiệu quả của chế độ này trên các quần thể dân số có thói quen ăn uống truyền thống khác nhau.

Ai nên thận trọng?

Thai phụ có bệnh nền mạn tính hoặc rối loạn tiêu hóa cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đổi chế độ ăn. Người bị dị ứng với các loại hạt không được tự ý sử dụng quả phỉ, hạt dẻ cười hay hạt hỗn hợp [1], [5].

Phụ nữ mang thai không nên kiêng khem quá mức dẫn đến thiếu hụt calo cần thiết cho thai nhi. Mọi can thiệp điều chỉnh dinh dưỡng khi đã phát hiện đường huyết cao cần có sự theo dõi sát của bác sĩ điều trị.

Cách áp dụng thực tế

Thai phụ muốn học hỏi chế độ này nên ưu tiên bổ sung rau xanh, trái cây tươi, các loại đậu và ngũ cốc nguyên cám vào thực đơn hàng ngày [5]. Chọn chất béo chưa bão hòa từ dầu ô liu nguyên chất và lượng vừa phải các loại hạt [1], [5].

Ăn cá đều đặn, giảm thịt đỏ và thực phẩm chế biến sẵn [5]. Hạn chế tối đa nước ngọt có gas, đồ ăn nhanh và đồ chiên rán nhiều mỡ động vật để kiểm soát tăng cân thai kỳ hợp lý [2], [5].

Thử nghiệm lâm sàng cho thấy chế độ Địa Trung Hải hỗ trợ giảm nguy cơ tiểu đường thai kỳ và hạn chế tăng cân quá mức [2], [3]. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu can thiệp còn hạn chế nên chưa thể xem đây là giải pháp duy nhất [1]. Thai phụ nên duy trì lối sống lành mạnh và trao đổi với bác sĩ trước khi áp dụng.