Chế độ DASH ở mẹ sau sinh: Lợi ích huyết áp và rủi ro thiếu chất

Nhiều phụ nữ sau sinh gặp phải tình trạng huyết áp tăng và tìm kiếm các biện pháp ăn uống để cải thiện chỉ số tim mạch. Chế độ ăn DASH thường được nhắc đến như một giải pháp hỗ trợ hạ áp hàng đầu, nhưng liệu thực đơn này có an toàn cho nhu cầu hồi phục thể trạng của mẹ bỉm sữa?

Hiện chưa có nghiên cứu riêng biệt đánh giá tác động của chế độ DASH trên nhóm phụ nữ sau sinh. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu được thực hiện trên người trưởng thành bị tăng huyết áp, phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ trong độ tuổi 20-50 nói chung.

Cơ chế giúp kiểm soát huyết áp của chế độ DASH

Chế độ ăn DASH chú trọng vào rau, quả, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo lành mạnh, đồng thời hạn chế thịt đỏ, gia cầm và sản phẩm từ sữa nguyên kem ^[1]. Chế độ này cắt giảm chất béo bão hòa, tổng lượng chất béo, cholesterol và giữ lượng natri nạp vào không vượt quá 3g mỗi ngày ^[1].

Về mặt sinh lý, chế độ DASH hỗ trợ hạ huyết áp thông qua việc kích thích giãn mạch, cải thiện chức năng nội mô, điều hòa cân bằng natri và làm giảm căng thẳng oxy hóa ^[2]. Các khoáng chất vi lượng như kali, canxi và magie đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các cơ chế này ^[2]. Ngoài ra, chế độ DASH cung cấp hàm lượng lớn chất xơ, một thành phần dinh dưỡng đã được chứng minh có tác dụng tích cực đối với huyết áp ^[1], ^[3].

Hiệu quả hạ áp qua các nghiên cứu thực tế

Các dữ liệu can thiệp và quan sát đều ghi nhận lợi ích kiểm soát huyết áp của chế độ ăn DASH trên nhiều nhóm đối tượng ^[4], ^[2]. Nghiên cứu thử nghiệm can thiệp PREMIER ghi nhận việc áp dụng chế độ DASH giúp hạ huyết áp hiệu quả trong thời gian 6 tháng khi kết hợp với điều chỉnh lối sống ^[3]. Các nghiên cứu quan sát dài hạn cũng cho thấy ăn nhiều rau quả và giảm thịt đỏ giúp ngăn chặn tình trạng tăng huyết áp theo tuổi tác ^[3].

Một phân tích trên 8.224 người trưởng thành từ dữ liệu khảo sát NHANES cho thấy chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ vòng eo trên chiều cao (WHtR) đóng vai trò trung gian toàn phần giữa điểm DASH và mức huyết áp ^[5]. Hai chỉ số nhân trắc học này giải thích hơn 45% sự biến thiên của huyết áp, trong đó tỷ lệ vòng eo trên chiều cao giải thích xấp xỉ 80% hiệu ứng trung gian ^[5]. Điều này chỉ ra rằng lợi ích hạ áp của chế độ DASH gắn liền với cơ chế giảm béo bụng và kiểm soát cân nặng ^[5].

Dù có hiệu quả rõ rệt, mức độ tuân thủ DASH trong cộng đồng còn thấp. Một nghiên cứu trên những người trưởng thành bị tăng huyết áp cho thấy việc nhận chẩn đoán bệnh không giúp tăng động lực tuân thủ chế độ ăn ^[4]. Những người đã được chẩn đoán thậm chí tiêu thụ nhiều natri, chất béo bão hòa, tổng chất béo và chất đạm hơn nhóm chưa chẩn đoán ^[4].

Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng khi áp dụng DASH

Một nghiên cứu cắt ngang trên 304 phụ nữ Iran trong độ tuổi 20 đến 50 ghi nhận việc tuân thủ chế độ DASH giúp giảm mật độ năng lượng khẩu phần (0,99 so với 1,26) và tăng tỷ lệ đa dạng thực phẩm ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt về tỷ lệ đáp ứng dinh dưỡng (NAR) cũng như chỉ số đáp ứng dinh dưỡng trung bình (MAR đạt 0,93) giữa các mức độ tuân thủ DASH ^[6].

Nghiên cứu trên 380 người tham gia trước khi bước vào thử nghiệm DASH chỉ ra rằng nhóm phụ nữ trẻ tuổi có lượng nạp canxi, magie và kali thấp hơn, đồng thời tiêu thụ nhiều chất béo hơn nhóm phụ nữ lớn tuổi ^[7]. Ngoài ra, những người có chỉ số BMI từ 25 trở lên thường nạp ít chất đạm và kali hơn nhưng lại nạp nhiều năng lượng và chất béo ^[7].

Điều chưa biết từ các bằng chứng hiện có

Các tài liệu hiện tại chưa trả lời được các vấn đề cốt lõi đối với phụ nữ sau sinh:

• Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đo lường chế độ ăn DASH tác động trực tiếp ra sao đến tốc độ hồi phục vết thương hoặc sản dịch của sản phụ.
• Chưa có dữ liệu đánh giá liệu việc cắt giảm natri và hạn chế năng lượng của DASH có làm giảm chất lượng hoặc sản lượng sữa mẹ hay không.
• Chưa rõ mức khuyến nghị natri dưới 3g/ngày và mục tiêu vi chất (canxi, magie, kali ở bách phân vị thứ 75) của chế độ DASH có đáp ứng đầy đủ nhu cầu vi chất tăng cao trong giai đoạn cho con bú hay không ^[1].

Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng DASH?

• Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn: Giai đoạn này đòi hỏi nhu cầu năng lượng và vi chất cao; việc đột ngột giảm năng lượng khẩu phần theo chế độ DASH có thể gây mệt mỏi ^[6].
• Mẹ sau sinh có thể trạng thiếu cân hoặc suy nhược: Do chế độ DASH có mật độ năng lượng thấp, nhóm đối tượng này cần điều chỉnh để không bị sụt cân ngoài ý muốn ^[6].
• Người đang dùng thuốc hạ huyết áp theo toa: Việc thay đổi chế độ dinh dưỡng kết hợp thuốc điều trị cần được bác sĩ giám sát để tránh tụt huyết áp quá mức.

Cách áp dụng an toàn và thực tế

• Không kiêng khem đột ngột: Thay vì cắt giảm năng lượng ngay lập tức, mẹ sau sinh nên bắt đầu bằng việc tăng cường các loại rau củ, quả tươi và ngũ cốc nguyên hạt vào bữa ăn chính ^[1], ^[3].
• Đảm bảo đủ khoáng chất: Bổ sung thực phẩm giàu canxi, magie và kali từ các nguồn tự nhiên như đậu, hạt và sữa ít béo ^[1].
• Hạn chế muối vừa phải: Giảm bớt thực phẩm chế biến sẵn và đồ ăn đóng hộp để giữ lượng natri dưới mức khuyến nghị mà không làm mất cảm giác ngon miệng ^[4], ^[1].
• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Luôn trao đổi với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng bất kỳ thực đơn kiểm soát huyết áp nào trong giai đoạn hậu sản.

Áp dụng các nguyên tắc của chế độ DASH mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và kiểm soát huyết áp thông qua cơ chế dinh dưỡng lành mạnh ^[2], ^[5]. Tuy nhiên, do dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên phụ nữ sau sinh còn thiếu, các mẹ bỉm sữa cần cân nhắc kỹ lưỡng nhu cầu hồi phục cơ thể và nuôi con để điều chỉnh chế độ ăn uống một cách cân bằng, an toàn.