Xu hướng cắt bỏ gluten khi mắc bệnh tuyến giáp

Nhiều người bệnh viêm giáp tự miễn Hashimoto truyền tai nhau việc loại bỏ hoàn toàn gluten khỏi thực đơn hằng ngày. Gluten là hỗn hợp protein có nhiều trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen, vốn quen thuộc trong các món bánh mì, ngũ cốc chế biến sẵn. Lời đồn về khả năng làm dịu hệ miễn dịch khiến chế độ ăn này trở thành trào lưu phổ biến [1].

Tuy nhiên, việc cắt bỏ gluten đại trà cho mọi bệnh nhân viêm giáp tự miễn là điều không có đủ bằng chứng khoa học [1], [2]. Y văn khẳng định chế độ ăn không gluten chỉ thực sự mang lại giá trị rõ rệt cho người đồng thời mắc bệnh Celiac hoặc có nhạy cảm gluten [1], [3], [4]. Áp dụng máy móc khi không có chỉ định thậm chí có thể đem lại nhiều tác động bất lợi [1], [2].

Mối liên hệ giữa ruột và tuyến giáp

Bệnh viêm giáp Hashimoto đặc trưng bởi tình trạng các tế bào tuyến giáp bị tấn công bởi quá trình miễn dịch qua trung gian tế bào và kháng thể [5]. Giữa bệnh lý này và bệnh Celiac có mối liên quan mật thiết do tỷ lệ người mắc Hashimoto chưa được chẩn đoán kèm Celiac ở mức đáng lưu tâm [1]. Nghiên cứu sàng lọc 150 bệnh nhân mới phát hiện bệnh tuyến giáp tự miễn ghi nhận 5 trường hợp (tỷ lệ 3,3%) dương tính với kháng thể kháng nội mô cơ (EmA) và được chẩn đoán mắc Celiac qua sinh thiết hỗng tràng [4].

Cơ chế sinh bệnh học chính giải thích cho sự liên quan này nằm ở hiện tượng bắt chước phân tử giữa transglutaminase mô ở ruột và transglutaminase ở tuyến giáp [2]. Ngoài ra, sự đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chức năng tuyến giáp, điều hòa hấp thu i-ốt, chuyển hóa và vòng tuần hoàn ruột - gan [1]. Sự thay đổi thành phần vi sinh vật đường ruột có liên quan trực tiếp đến các tình trạng viêm mạn tính và rối loạn tự miễn [1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm can thiệp

Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp bằng chế độ ăn không gluten ghi nhận một số chuyển biến nhất định trên nhóm bệnh nhân đặc thù. Một nghiên cứu thí điểm năm 2019 thực hiện trên 34 phụ nữ mắc viêm giáp Hashimoto tình cờ phát hiện dương tính với kháng thể anti-tTG [6]. Nhóm tuân thủ chế độ ăn không gluten gồm 16 người trong 6 tháng đã ghi nhận giảm nồng độ kháng thể tuyến giáp (anti-TPO và anti-Tg), đồng thời tăng nhẹ nồng độ vitamin D (25-hydroxyvitamin D) và chỉ số SPINA-GT so với 18 người nhóm chứng không can thiệp [6].

Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát 40 bệnh nhân Hashimoto trong 12 tuần chia thành 4 nhóm: ăn không gluten, ăn Địa Trung Hải, ăn Địa Trung Hải kết hợp không gluten, và nhóm đối chứng [5]. Kết quả cho thấy nồng độ hormone T3 tự do (Free T3) tăng đáng kể ở tất cả các nhóm can thiệp, rõ nhất ở nhóm kết hợp Địa Trung Hải và không gluten; chỉ số TSH có sự khác biệt sau can thiệp (p < 0,05) [5]. Dù nồng độ kháng thể anti-TPO và anti-Tg có giảm sau 12 tuần, sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê giữa các nhóm (p > 0,05) [5]. Ngoài ra, cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo và vòng hông đều giảm rõ rệt ở các nhóm can thiệp (p < 0,05) [5].

Ở trường hợp bệnh nhân nữ 23 tuổi mắc đa bệnh tự miễn gồm Hashimoto, Addison và suy buồng trứng sớm kèm Celiac, việc kiêng gluten giúp giảm liều thuốc thay thế hormone sau 3 tháng [3]. Sau 6 tháng kháng thể EmA âm tính, sau 12 tháng niêm mạc ruột hồi phục hoàn toàn, và sau 18 tháng nồng độ kháng thể tuyến giáp giảm đáng kể giúp ngừng hoàn toàn hormone giáp thay thế [3].

Những hạn chế và cảnh báo từ y văn

Bên cạnh các tín hiệu tích cực ở người có kháng thể đường ruột, nhiều tổng quan hệ thống khẳng định dữ liệu hiện tại còn mâu thuẫn [1], [2]. Đa số nghiên cứu có số lượng mẫu rất nhỏ, thời gian can thiệp ngắn và thiết kế chưa đồng nhất [5], [6], [2]. Một tổng quan năm 2022 trên PubMed chỉ ra các nghiên cứu hiện có không khẳng định được những thay đổi tích cực do chế độ ăn này mang lại để khuyến nghị áp dụng tiêu chuẩn [1].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2022 so sánh 31 phụ nữ nhạy cảm gluten không do Celiac ăn kiêng gluten ít nhất 12 tháng với 31 chị em gái ruột không can thiệp ăn uống [7]. Khi dùng thêm vitamin D ngoại sinh trong 6 tháng, nhóm ăn không gluten lại cho thấy mức giảm kháng thể tuyến giáp kém rõ rệt hơn so với nhóm ăn uống bình thường, đồng thời không tăng chỉ số SPINA-GT [7]. Điều này cho thấy việc kiêng gluten kéo dài có thể làm giảm hiệu quả điều hòa miễn dịch của vitamin D bổ sung [7].

Hiểu lầm: Cắt gluten là hạ kháng thể tuyến giáp?

Nhiều người ngộ nhận việc loại bỏ hoàn toàn gluten sẽ tự động dập tắt phản ứng viêm của tuyến giáp. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2024 trên 39 bệnh nhân nữ Hashimoto cho thấy chế độ ăn không gluten bổ sung axit béo omega-3 (EPA và DHA) cùng rau xanh giúp gia tăng các chất trung gian kháng viêm như resolvin E1, protectin DX, maresin 1 và resolvin D1 [8]. Đáng nói, hiệu quả kháng viêm này đến từ việc bổ sung EPA, DHA và rau củ chứ không phải từ bản thân việc loại bỏ gluten [8]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận can thiệp không làm thay đổi nồng độ kháng thể anti-TPO và anti-Tg [8].

Bên cạnh đó, việc loại bỏ gluten tùy tiện có thể làm tăng nguy cơ phát triển viêm giáp Hashimoto do cơ thể bị thiếu hụt dinh dưỡng từ các sản phẩm không chứa gluten kém chất lượng [2]. Nguy cơ mắc bệnh cũng tăng lên khi tiêu thụ ngũ cốc trồng trên đất thiếu hụt vi chất selen [2]. Thay vì kiêng khem mù quáng, các chuyên gia khuyến nghị chế độ ăn kháng viêm cung cấp đủ selen, i-ốt và vitamin D [1].

Ai nên thận trọng và đối tượng cần xét nghiệm

Người bệnh Hashimoto không nên tự ý cắt bỏ gluten trước khi thực hiện các xét nghiệm y khoa cần thiết. Việc ăn kiêng trước khi làm xét nghiệm huyết thanh hoặc sinh thiết ruột có thể dẫn đến kết quả âm tính giả, gây bỏ sót bệnh Celiac [3], [4].

Các nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Bệnh nhân có triệu chứng tiêu hóa dai dẳng, sụt cân, thiếu máu hoặc kém đáp ứng với thuốc hormone thay thế: Cần tầm soát kháng thể Celiac như EmA hay anti-tTG trước khi đổi chế độ ăn [6], [3], [4].
  • Phụ nữ trẻ mắc Hashimoto đơn thuần: Cần thận trọng vì việc kiêng gluten kéo dài có thể làm giảm tác dụng kháng thể của liệu pháp bổ sung vitamin D [7].
  • Bệnh nhân tự ý sử dụng sản phẩm "gluten-free" chế biến sẵn: Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng vi lượng, đặc biệt là vi chất selen và chất xơ thiết yếu [1], [2].

Gợi ý chế độ ăn cân bằng cho bệnh tuyến giáp

Thay vì tập trung loại trừ gluten khi cơ thể không dị ứng hay nhạy cảm, người bệnh nên hướng tới chế độ ăn kháng viêm toàn diện [1]. Mô hình ăn Địa Trung Hải hoặc tăng cường thực phẩm chống oxy hóa đã được chứng minh giúp cải thiện chỉ số hormone T3 tự do và hỗ trợ giảm cân nặng, chu vi vòng eo [5].

Bệnh nhân nên tập trung vào các nhóm thực phẩm:

  • Bổ sung nguồn axit béo omega-3 dồi dào, bao gồm EPA và DHA, nhằm gia tăng các hoạt chất kháng viêm nội sinh như resolvin và maresin [1], [8].
  • Đảm bảo đầy đủ rau củ quả giàu polyphenol và các chất chống oxy hóa tự nhiên [1], [8].
  • Kiểm soát và bù đắp các vi chất quan trọng cho quá trình tổng hợp hormone và hoạt động miễn dịch gồm vitamin D, selen và i-ốt [1].

Lời khuyên cho người bệnh

Chế độ ăn không gluten không phải là liệu pháp tiêu chuẩn để điều trị viêm giáp tự miễn Hashimoto cho tất cả mọi người [1], [2]. Can thiệp này chỉ đem lại lợi ích rõ rệt trên lâm sàng đối với những trường hợp được chẩn đoán xác định có bệnh Celiac đi kèm hoặc có tình trạng nhạy cảm gluten [6], [3], [4]. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa nội tiết và tiêu hóa để được xét nghiệm chẩn đoán chính xác trước khi thay đổi thực đơn, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị hormone tuyến giáp.