Nhiều phụ nữ sau sinh mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng nhưng lo ngại việc ăn kiêng sẽ làm mất sữa hoặc suy giảm chất lượng sữa cho con bú. Chế độ ăn Địa Trung Hải, vốn giàu chất xơ, cá, dầu ô liu và các loại hạt, thường được xem là giải pháp dinh dưỡng lành mạnh để giải quyết nỗi lo này.

Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy mẹ sau sinh áp dụng chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải hoặc giảm năng lượng vừa phải có thể giảm cân mà không làm giảm nồng độ chất dinh dưỡng đa lượng trong sữa [1], [2]. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp về việc đo lường thể tích sữa khi theo chế độ Địa Trung Hải vẫn còn hạn chế, phần lớn dữ liệu đến từ các nghiên cứu ngắn hạn về thâm hụt năng lượng nói chung [3], [2].

Chế độ Địa Trung Hải tác động thế nào đến cân nặng và sữa mẹ?

Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào thực phẩm nguyên phần, bổ sung nhiều chất xơ hòa tan từ rau củ, đậu và trái cây, đồng thời hạn chế đường tinh luyện. Một nghiên cứu theo dõi ở phụ nữ sau sinh chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều đường bổ sung và đồ uống ngọt làm tăng nguy cơ giữ cân, trong khi chất xơ hòa tan giúp giảm cân sau sinh [4]. Nhờ giàu chất xơ và chất béo có lợi, chế độ này hỗ trợ giảm mỡ mà không đòi hỏi mẹ phải nhịn ăn tiêu cực [1], [2].

Về chất lượng sữa mẹ, sự thay đổi khẩu phần ăn của người mẹ ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần lipid và các phân tử hoạt tính sinh học [5], [2]. Khi mẹ chuyển sang chế độ dinh dưỡng lành mạnh hơn, các thành phần gây viêm hoặc hormone liên quan đến béo phì trong sữa mẹ có xu hướng giảm xuống, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sự phát triển của trẻ [2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 4 tuần trên 16 phụ nữ béo phì đang cho con bú hoàn toàn (13 người hoàn thành) cho thấy việc tuân thủ thực đơn Địa Trung Hải giúp giảm nạp 423,5 kcal/ngày và giảm 32,7 g chất béo/ngày [2]. Kết quả ghi nhận chỉ số khối mỡ của người mẹ giảm 4,7%, nồng độ dưỡng chất đa lượng trong sữa mẹ không đổi, dù một số phân tử như leptin và nồng độ oligosaccharide (HMO) trong sữa có giảm [2].

Trong một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên khác trên 129 phụ nữ thừa cân sau sinh khoảng 17,5 tuần, việc theo chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải trong 4 tháng giúp giảm trung bình 2,3 kg cân nặng [1]. Mức giảm này tương đương với nhóm theo chế độ MyPyramid (-3,1 kg), đồng thời cả hai nhóm đều ghi nhận giảm chất chỉ dấu gây viêm TNF-alpha trong cơ thể mẹ [1].

Đối với câu hỏi về sản lượng sữa, một thử nghiệm ngẫu nhiên kiểm tra việc thâm hụt 35% năng lượng trong 11 ngày ở phụ nữ cho con bú hoàn toàn [3]. Kết quả cho thấy thể tích sữa, thành phần sữa, năng lượng từ sữa và cân nặng của trẻ không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm ăn kiêng, nhóm ăn kiêng kèm tập thể dục và nhóm đối chứng [3]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ ghi nhận trong thời gian rất ngắn và không áp dụng riêng thực đơn Địa Trung Hải [3].

Tốc độ giảm cân và ngưỡng năng lượng an toàn

Theo khuyến cáo của Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) được dẫn lại trong y văn, phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ thường giảm tự nhiên 0,5 đến 1,0 kg mỗi tháng trong 4 đến 6 tháng đầu [6]. Một số phụ nữ có thể giảm tới 2 kg mỗi tháng mà vẫn duy trì đủ sản lượng sữa [6].

Để đảm bảo nguồn sữa không bị gián đoạn, người mẹ không nên cắt giảm calo xuống dưới mức 1800 kcal/ngày, và không để năng lượng nạp vào dưới 1500 kcal/ngày [6]. Mức thâm hụt khoảng 500 kcal/ngày kết hợp tập thể dục nhịp điệu 4 ngày/tuần được xem là an toàn để đạt tốc độ giảm cân khoảng 0,5 kg/tuần [6]. Nghiên cứu thực nghiệm cũng ghi nhận nhóm kết hợp ăn kiêng với tập thể dục giảm cân chủ yếu từ mỡ (gần 100%), trong khi nhóm chỉ ăn kiêng bị mất cả khối cơ nạc [3].

Nguy cơ giải phóng độc chất khi giảm cân quá nhanh

Mẹ sau sinh không nên ép cân quá nhanh vì các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) tích tụ trong mô mỡ có thể bị giải phóng vào máu và đi vào sữa mẹ [7]. Một nghiên cứu trên 32 bà mẹ cho thấy nồng độ các chất này trong sữa mẹ tăng 2,0% đến 2,4% cho mỗi 1% trọng lượng cơ thể mẹ giảm đi [7].

Nghiên cứu cũng ghi nhận nồng độ PCB 153 trong sữa mẹ ở nhóm giảm trung bình 0,45 kg/tuần cao hơn so với ban đầu [7]. Dù lượng độc chất thực tế mà trẻ nhận được không tăng nguy hại do lượng bú ổn định và cân nặng của bé tăng lên, các chuyên gia vẫn khuyến cáo mẹ chỉ nên duy trì mức giảm cân tối đa khoảng 0,5 kg mỗi tuần để bảo đảm an toàn [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các nghiên cứu hiện tại còn nhiều khoảng trống chưa thể giải đáp chi tiết:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn theo dõi chính xác thể tích sữa mẹ hàng ngày khi áp dụng chế độ Địa Trung Hải kéo dài trên 6 tháng [5], [2].
  • Các nghiên cứu hiện có áp dụng tiêu chí đánh giá mức độ tuân thủ chế độ Địa Trung Hải chưa đồng nhất, gây khó khăn cho việc so sánh kết quả [5].
  • Tác động lâu dài của việc giảm một số thành phần như oligosaccharide (HMO) trong sữa mẹ khi mẹ theo thực đơn Địa Trung Hải đối với hệ vi sinh đường ruột của trẻ sơ sinh vẫn chưa được hiểu rõ [2].

Ai nên thận trọng khi muốn giảm cân?

Những nhóm sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng:

  • Mẹ có thể trạng gầy hoặc thiếu cân trước sinh: Thử nghiệm cho thấy khi cắt giảm calo, sản lượng năng lượng của sữa có xu hướng sụt giảm ở nhóm phụ nữ gầy so với nhóm có nhiều mỡ dự trữ [3].
  • Mẹ đang gặp tình trạng thiếu sữa hoặc đang trong giai đoạn đầu thiết lập nguồn sữa (dưới 1 tháng sau sinh): Không nên áp dụng việc thâm hụt calo trong giai đoạn này vì nghiên cứu thường can thiệp sau mốc 4 tuần hoặc từ 12 tuần trở đi [3], [2].
  • Mẹ có bệnh nền hoặc thiếu máu: Việc thay đổi thực đơn cần có sự theo dõi của chuyên gia y tế để tránh thiếu hụt vi chất.

Gợi ý áp dụng chế độ ăn an toàn

Mẹ sau sinh có thể áp dụng tinh thần của chế độ Địa Trung Hải bằng cách tăng cường rau xanh, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và cá, hạn chế tối đa nước ngọt và đồ ngọt [4], [2]. Không nên nhịn ăn ngắt quãng hay cắt giảm khẩu phần đột ngột [6]. Việc kết hợp đi bộ hoặc tập thể dục vừa phải với chế độ ăn cân bằng sẽ giúp giảm mỡ hiệu quả hơn việc chỉ ăn kiêng [3], [8].

Áp dụng chế độ Địa Trung Hải là một phương pháp hỗ trợ kiểm soát cân nặng lành mạnh cho mẹ bỉm sữa. Tuy nhiên, việc duy trì dinh dưỡng đủ năng lượng và giảm cân từ từ mới là chìa khóa để bảo vệ nguồn sữa cho con. Mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có lộ trình phù hợp với thể trạng của mình.