Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng đủ mạnh cho thấy riêng việc ăn tối muộn làm giảm testosterone lâu dài ở nam giới. Một nghiên cứu rất nhỏ đã ghi nhận thay đổi hormone khi người tham gia chuyển sang lối sống thức khuya, ăn phần lớn thức ăn vào buổi tối và ngủ muộn, nhưng không thể tách riêng ảnh hưởng của giờ ăn khỏi giấc ngủ và việc bỏ bữa sáng. Bữa ăn gần thời điểm lấy máu cũng có thể làm kết quả testosterone tạm thời thấp hơn; điều này liên quan đến cách chuẩn bị xét nghiệm, không chứng minh hormone suy giảm mạn tính.

“Ăn muộn” và “testosterone thấp” là hai câu hỏi khác nhau

Nồng độ testosterone biến thiên theo thời gian trong ngày, giấc ngủ, tình trạng sức khỏe và việc vừa ăn hay đang nhịn đói. Vì vậy, một kết quả đo sau bữa ăn hoặc sau một đêm ngủ khác thường không tự cho biết mức hormone nền của một người. Muốn biết testosterone có thấp về mặt y khoa hay không cần xem triệu chứng, thời điểm lấy mẫu, phương pháp xét nghiệm và thường xác nhận kết quả theo hướng dẫn lâm sàng [3].

Mặt khác, “ăn tối muộn” có nhiều nghĩa: ăn sau một giờ cố định, ăn sát giờ ngủ, làm ca đêm, hay dồn phần lớn năng lượng vào ban đêm. Những hoàn cảnh này đồng thời có thể đi cùng thời lượng ngủ khác, nhịp sinh học thay đổi, lịch làm việc, tổng năng lượng và chất lượng khẩu phần. Không thể quy hết các thay đổi hormone cho chiếc đồng hồ trên bàn ăn.

Có nghiên cứu nào đo trực tiếp việc ăn muộn không?

Một nghiên cứu bắt chéo nhỏ tại Nhật Bản theo dõi 10 nam sinh viên y khoa trong hai điều kiện kéo dài ba tuần. Giai đoạn sinh hoạt ban ngày gồm ăn ba bữa lúc 7 giờ, 13 giờ và 19 giờ, ngủ từ 22 giờ 30 đến 6 giờ 30. Ở giai đoạn “sinh hoạt ban đêm”, họ bỏ bữa sáng, ăn hơn một nửa năng lượng trong ngày vào buổi tối và ban đêm, rồi ngủ từ 1 giờ 30 đến 8 giờ 30. Nồng độ hormone được đo mỗi ba giờ trong 24 giờ [1].

Trong điều kiện sinh hoạt ban đêm, nghiên cứu ghi nhận testosterone tự do và prolactin giảm, cortisol tăng, đồng thời nhịp dao động ngày đêm của một số hormone gần như biến mất. Tuy nhiên, mẫu chỉ có 10 người và can thiệp đồng thời thay giờ ngủ, giờ ăn, phân bố năng lượng và bỏ bữa sáng. Nghiên cứu không thể kết luận riêng ăn tối muộn gây giảm testosterone, cũng không cho biết một bữa ăn muộn thỉnh thoảng có ảnh hưởng lâu dài hay không [1].

Một thí nghiệm khác ở 23 nam giới khỏe mạnh 19–36 tuổi xem xét việc bỏ hẳn một bữa tối, không phải ăn tối muộn. Sáng hôm sau, nhóm nghiên cứu ghi nhận luteinizing hormone trong nước tiểu qua đêm và testosterone nước bọt buổi sáng thấp hơn ngày nền. Đây là kết quả sau một lần thiếu năng lượng ngắn hạn ở người khỏe mạnh; nó không chứng minh ăn vào một giờ muộn sẽ làm testosterone giảm, và không thể dự báo hậu quả của một bữa ăn thông thường [2].

Nhìn chung, hiện thiếu các thử nghiệm đủ lớn so sánh cùng một bữa ăn nhưng dùng giờ ăn khác nhau, giữ ổn định thời lượng và chất lượng ngủ, tổng năng lượng, hoạt động thể lực và lịch làm việc, đồng thời đo testosterone lặp lại trong thời gian dài. Vì vậy, chưa có căn cứ đặt ra một giờ “cấm ăn” để bảo vệ testosterone.

Vì sao xét nghiệm sau ăn có thể cho kết quả thấp hơn?

Trong một nghiên cứu ở nam giới khỏe mạnh, nồng độ testosterone trong máu giảm khoảng 30% từ 60 đến 120 phút sau một bữa ăn chuẩn 550 kcal so với khi lấy mẫu lúc nhịn đói; LH và SHBG không thay đổi tương tự. Các tác giả lưu ý bữa ăn có thể làm kết quả xét nghiệm thấp giả tạo nếu dùng để chẩn đoán [4]. Nghiên cứu này đánh giá phản ứng sau ăn trong vài giờ, không nghiên cứu mức hormone dài hạn hoặc tác động riêng của ăn tối muộn.

Một thử nghiệm cho 60 nam giới khỏe mạnh thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose hoặc bữa ăn hỗn hợp cũng cho thấy testosterone có thể giảm sau ăn; đây tiếp tục là vấn đề sinh lý sau ăn và thời điểm lấy mẫu, không phải bằng chứng rằng ăn tối làm suy tuyến sinh dục [5].

Vì thế, đừng tự diễn giải một xét nghiệm thấp lấy sau bữa ăn, buổi chiều hoặc trong lúc đang bệnh cấp tính là chẩn đoán. Một tuyên bố chung của các hội nội tiết và hóa sinh lâm sàng khuyến nghị lấy testosterone buổi sáng, lúc nhịn ăn và khi không mắc bệnh cấp tính; người làm ca đêm cần được diễn giải thận trọng vì nhịp hormone gắn với chu kỳ ngủ-thức [3]. Bác sĩ có thể yêu cầu đo lại và đối chiếu với triệu chứng [3].

Vai trò của giấc ngủ có chắc chắn hơn giờ ăn không?

Testosterone có liên hệ với chu kỳ ngủ-thức, nên thay đổi lịch ngủ có thể làm thời điểm đỉnh và đáy hormone thay đổi. Dù vậy, bằng chứng thử nghiệm về ngủ ngắn và testosterone cũng chưa hoàn toàn nhất quán. Một nghiên cứu nhỏ năm 2011 trên 10 nam giới trẻ khỏe mạnh ghi nhận mức testosterone ban ngày thấp hơn sau một tuần chỉ nằm trên giường 5 giờ mỗi đêm so với giai đoạn nghỉ ngơi [6].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên khác gồm hai thử nghiệm nhỏ ở nam giới trẻ lại không thấy ảnh hưởng bất lợi rõ ràng của hạn chế ngủ cấp tính trong 5 đêm; thử nghiệm hạn chế ngủ mức nhẹ kéo dài 6 tuần cho kết quả hơi khác nhưng các tác giả kết luận cần nghiên cứu xác nhận thêm [7]. Những khác biệt này cho thấy không nên biến kết quả của một nhóm nhỏ thành lời hứa rằng ngủ đủ hoặc ăn sớm chắc chắn làm testosterone tăng.

Ngủ đủ và điều trị rối loạn giấc ngủ vẫn quan trọng cho sức khỏe nói chung. Nhưng nếu lo ngại testosterone thấp, đánh giá y khoa nên dựa trên triệu chứng và xét nghiệm đúng điều kiện thay vì dùng giờ ăn như một phương pháp tự chẩn đoán.

Có cần đổi giờ ăn để tăng testosterone không?

Chưa có căn cứ để khuyên mọi nam giới phải ăn tối trước một giờ cố định nhằm tăng testosterone. Nếu lịch ăn muộn khiến bạn ngủ không đủ, gây trào ngược hoặc làm khó duy trì bữa ăn cân bằng, bạn có thể điều chỉnh vì những lý do thực tế đó. Lựa chọn giờ ăn cần phù hợp lịch làm việc, thuốc men, bệnh nền và khả năng duy trì.

Không cần bỏ bữa sáng hay nhịn ăn kéo dài để “tối ưu hormone”. Một nghiên cứu về bỏ bữa tối không thể dùng để khuyến nghị nhịn ăn, và các quảng cáo về tăng testosterone tự nhiên bằng một khung giờ ăn cụ thể thường vượt quá bằng chứng hiện có. Nếu làm ca đêm, hãy trao đổi với nhân viên y tế về thời gian ngủ, bữa ăn và cách chuẩn bị xét nghiệm phù hợp với lịch sinh hoạt.

Nếu thường ăn sát giờ ngủ và thấy khó chịu, đọc thêm bài Bữa tối nhiều dầu mỡ có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ và trào ngược thế nào?. Bài này bàn về trải nghiệm giấc ngủ và tiêu hóa; các vấn đề đó không đồng nghĩa testosterone của bạn thấp.

Khi nào nên kiểm tra testosterone?

Hãy trao đổi với bác sĩ nếu có triệu chứng kéo dài như giảm ham muốn, giảm cương buổi sáng, rối loạn cương, mệt mỏi không rõ nguyên nhân, giảm khối cơ hoặc vấn đề sinh sản. Những triệu chứng này có nhiều nguyên nhân khác nhau, không đặc hiệu riêng cho thiếu testosterone. Không tự mua testosterone, thuốc “tăng T” hoặc hormone đồng hóa; chúng có thể gây hại, ảnh hưởng khả năng sinh sản và làm chậm phát hiện nguyên nhân khác.

Chẩn đoán thường không dựa trên một con số đơn lẻ: bác sĩ cân nhắc triệu chứng, đo testosterone toàn phần vào buổi sáng trong điều kiện phù hợp và xác nhận lại nếu kết quả thấp. Bệnh cấp tính, ăn gần giờ lấy máu, thiếu ngủ, lịch làm ca và khác biệt xét nghiệm có thể ảnh hưởng cách diễn giải [3, 4]. Không tự ngưng thuốc hoặc trì hoãn thăm khám chỉ để chờ “đủ giờ nhịn ăn” nếu cơ sở y tế đã hướng dẫn khác.

Kết luận

Chưa có bằng chứng tốt để khẳng định riêng ăn tối muộn làm testosterone nam giới giảm lâu dài. Các nghiên cứu trực tiếp hiện có nhỏ và thay đổi nhiều yếu tố cùng lúc; nghiên cứu bỏ bữa tối là nghiên cứu thiếu năng lượng, không phải thử nghiệm ăn muộn. Bữa ăn có thể làm testosterone đo trong máu giảm tạm thời trong vài giờ, vì vậy điều kiện lấy mẫu rất quan trọng [1–5].

Nếu có triệu chứng đáng lo, hãy trao đổi với bác sĩ về xét nghiệm buổi sáng, lúc nhịn ăn theo hướng dẫn và lặp lại khi cần. Điều chỉnh giờ ăn có thể giúp lịch ngủ và sinh hoạt phù hợp hơn, nhưng chưa phải phương pháp đã chứng minh để tăng testosterone.