Trả lời ngắn: Người mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS; tên mới PMOS) không cần loại bỏ cơm, khoai, trái cây hay mọi thực phẩm chứa carbohydrate. Hướng dẫn quốc tế không xác nhận một tỷ lệ carbohydrate duy nhất phù hợp hơn cho tất cả. Một số thử nghiệm về khẩu phần có chỉ số đường huyết thấp ghi nhận cải thiện vài chỉ số chuyển hóa, nhưng chúng còn nhỏ, kết quả không đồng nhất và chưa chứng minh một loại tinh bột điều trị PCOS. Có thể ưu tiên thực phẩm ít tinh chế, giàu chất xơ nếu phù hợp khẩu vị và sức khỏe; lựa chọn cuối cùng nên đủ chất, linh hoạt và có thể duy trì [1–4].

Carbohydrate không chỉ có trong cơm và bánh mì

Carbohydrate có trong ngũ cốc, củ, đậu, trái cây, sữa, đường và nhiều thực phẩm chế biến. Các nguồn này khác nhau đáng kể về chất xơ, cấu trúc, vitamin, khoáng chất và mức độ chế biến. Vì vậy, câu hỏi “tinh bột có tốt hay xấu?” thường quá đơn giản để hướng dẫn một bữa ăn.

Gạo lứt và gạo trắng đều cung cấp carbohydrate; đậu cũng có carbohydrate nhưng đồng thời chứa chất xơ và protein. Trái cây nguyên quả khác nước ép ở cấu trúc và cách ăn. Bánh ngọt, nước có đường và ngũ cốc nguyên hạt không phải những lựa chọn dinh dưỡng tương đương chỉ vì chúng cùng chứa carbohydrate.

Chỉ số đường huyết (GI) mô tả mức đường huyết tăng sau khi ăn một lượng carbohydrate tiêu hóa được từ một thực phẩm, khi thử nghiệm trong điều kiện chuẩn. GI không cho biết toàn bộ giá trị dinh dưỡng của món ăn, cũng không dự đoán chính xác phản ứng của từng người trong bữa ăn hỗn hợp. Kích thước khẩu phần, cách nấu, độ chín, món ăn đi kèm và đáp ứng cá nhân đều có thể làm thay đổi phản ứng sau ăn. Do đó, không nên dùng một bảng GI như danh sách thực phẩm “được phép” và “bị cấm”.

Hướng dẫn PCOS nói gì về thành phần chế độ ăn?

Hướng dẫn quốc tế dựa trên bằng chứng năm 2023 không tìm thấy bằng chứng về một thành phần dinh dưỡng hoặc phân bố đa lượng cụ thể vượt trội cho kết quả cân nặng, chuyển hóa, nội tiết, sinh sản hay tâm lý ở mọi người mắc PCOS. Khuyến nghị là hỗ trợ lối sống lành mạnh, linh hoạt, phù hợp mục tiêu và sở thích cá nhân, đồng thời tránh chế độ quá hạn chế hoặc mất cân bằng dinh dưỡng [1].

Điều đó không có nghĩa chất lượng thực phẩm không quan trọng. Nó có nghĩa hiện chưa có một tỷ lệ carbohydrate, thực đơn GI thấp hay kiểu ăn nào được chứng minh là lựa chọn bắt buộc cho tất cả. Người muốn cải thiện chất lượng bữa ăn có thể bắt đầu từ thực phẩm thường dùng và điều kiện sống của mình, thay vì chạy theo một tỷ lệ phần trăm hoặc loại bỏ cả nhóm thực phẩm.

Nghiên cứu về chỉ số đường huyết thấp cho thấy điều gì?

Một phân tích gộp năm 2021 tổng hợp 10 thử nghiệm ngẫu nhiên với tổng cộng 403 người mắc PCOS, so sánh chế độ có GI hoặc tải lượng đường huyết thấp hơn với chế độ đối chứng có GI cao hơn. Nhóm nghiên cứu ghi nhận khác biệt trung bình thuận lợi ở một số kết quả như HOMA-IR, insulin lúc đói, một vài chỉ số lipid và vòng eo. Tuy nhiên, độ không đồng nhất giữa thử nghiệm khá cao đối với một số kết quả; ví dụ I² là 86,6% với HOMA-IR. Phân tích không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa ở đường huyết lúc đói, HDL, cân nặng hoặc chỉ số androgen tự do; tác giả kêu gọi thêm thử nghiệm về kết cục người bệnh quan tâm như chu kỳ rụng trứng và khả năng sinh sản [2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở 96 phụ nữ tiền mãn kinh thừa cân hoặc béo phì mắc PCOS so sánh chế độ GI thấp với chế độ lành mạnh thông thường trong tối đa 12 tháng hoặc đến khi đạt mục tiêu giảm cân đặt trước. Tỷ lệ bỏ cuộc là 49%. Trong số người hoàn thành, độ nhạy insulin cải thiện nhiều hơn ở nhóm GI thấp; tỷ lệ người có chu kỳ kinh đều cải thiện cũng cao hơn (95% so với 63%). Tuy nhiên, khác biệt giữa chế độ ăn ở các chỉ số sinh hóa phần lớn không có ý nghĩa; nghiên cứu không thể đại diện cho tất cả người mắc PCOS, và kết quả ở người hoàn thành cần được đọc cùng tỷ lệ bỏ cuộc cao [3].

Một tổng quan ô năm 2023 xem xét các phân tích gộp thử nghiệm dinh dưỡng ở PCOS kết luận một số chế độ, gồm GI thấp, DASH hoặc giảm carbohydrate, có thể cải thiện một vài chỉ số chuyển hóa hoặc nhân trắc. Độ chắc chắn của nhiều kết quả ở mức thấp hoặc rất thấp; tổng quan không tìm thấy bằng chứng chắc chắn cao rằng một kiểu ăn đơn lẻ cải thiện kết cục sức khỏe hoặc sinh sản [4].

Những kết quả này gợi ý chất lượng carbohydrate có thể là một hướng hữu ích để nghiên cứu và là cách ăn phù hợp với một số người. Chúng không chứng minh rằng mọi người mắc PCOS đều cần ăn GI thấp, rằng GI thấp chữa được PCOS, hay rằng một mức đường huyết sau ăn cụ thể sẽ dẫn đến rụng trứng hoặc có thai.

Nên chọn thực phẩm như thế nào trong đời sống hằng ngày?

Nếu muốn thử thay đổi, có thể dùng các nguyên tắc thực tế sau mà không cần biến chúng thành quy tắc cứng:

  • Giữ nguồn tinh bột bạn thích và điều chỉnh chất lượng khi có thể. Có thể luân phiên cơm với gạo lứt, yến mạch, khoai hoặc ngũ cốc ít tinh chế nếu phù hợp điều kiện mua, tiêu hóa và văn hóa ăn uống. Không bắt buộc phải thay toàn bộ cơm trắng.
  • Tăng sự đa dạng của bữa ăn. Kết hợp nguồn tinh bột với rau, đậu hoặc nguồn đạm khác và chất béo phù hợp. Đây là cách tổ chức bữa ăn cân đối nói chung, không phải công thức điều trị PCOS.
  • Ưu tiên thực phẩm nguyên dạng hơn khi thuận tiện. Trái cây nguyên quả, đậu và ngũ cốc ít tinh chế thường giữ được cấu trúc và chất xơ tốt hơn nước ép, kẹo hoặc bánh làm từ bột tinh chế. Chọn theo mức dễ tiếp cận, không cần theo đuổi hoàn hảo.
  • Để ý đồ uống có đường nếu chúng xuất hiện thường xuyên. Thay bằng nước lọc hoặc đồ uống không đường có thể là thay đổi dễ thực hiện với một số người. Không cần cấm tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh.
  • Quan sát tính phù hợp thay vì tự chẩn đoán qua một lần đo. Mức no, khả năng duy trì, năng lượng trong ngày và mục tiêu sức khỏe có thể hữu ích khi thảo luận với chuyên gia. Máy đo đường huyết tại nhà không dùng để tự chẩn đoán PCOS.

Khẩu phần phù hợp còn phụ thuộc tổng nhu cầu năng lượng, hoạt động thể lực, bệnh đi kèm, thuốc, khả năng tiếp cận thực phẩm và mục tiêu của mỗi người. Không cần đổi toàn bộ chế độ chỉ vì một nghiên cứu báo cáo thay đổi ở HOMA-IR hoặc testosterone; các chỉ số này không thay thế đánh giá lâm sàng.

Có phải bỏ cơm, đường hoặc trái cây?

Không có căn cứ từ hướng dẫn PCOS để yêu cầu tất cả người bệnh bỏ cơm hoặc loại trái cây. Nhu cầu và phản ứng mỗi người khác nhau; đồng thời, việc cắt bỏ thực phẩm quen thuộc có thể làm khẩu phần khó duy trì hoặc giảm đa dạng. Nếu muốn giảm đồ ngọt hay đồ uống có đường vì chúng chiếm phần lớn khẩu phần, có thể thực hiện từng bước và thay bằng lựa chọn phù hợp, thay vì gán nhãn mọi carbohydrate là có hại.

Không nên đồng nhất “GI thấp” với “luôn lành mạnh”. Một thực phẩm có GI thấp vẫn có thể không cung cấp đầy đủ dưỡng chất cần thiết; ngược lại, thực phẩm có GI cao hơn vẫn có thể nằm trong bữa ăn cân đối tùy khẩu phần và hoàn cảnh. GI cũng không đo lượng carbohydrate của khẩu phần. Với bữa ăn thực tế, lượng ăn và thành phần đi kèm đều quan trọng.

Khi nào cần trao đổi với nhân viên y tế?

Nếu đang dùng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết, thay đổi lớn lượng carbohydrate có thể đòi hỏi đánh giá lại kế hoạch điều trị; đừng điều chỉnh liều thuốc một mình. Nếu đang mang thai, cho con bú, điều trị hiếm muộn, có bệnh tiêu hóa, tiền sử rối loạn ăn uống hoặc chế độ ăn gây lo âu và hạn chế ngày càng nhiều, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Nếu chu kỳ kinh thưa kéo dài, khó có thai hoặc có triệu chứng mới, chế độ ăn không thay thế việc đánh giá y tế. Không tự dừng metformin, thuốc nội tiết hay thuốc hỗ trợ sinh sản để thay bằng thực phẩm GI thấp, thực phẩm bổ sung hoặc một thực đơn trên mạng.

Bạn có thể đọc thêm bài low-carb ở người mắc PCOS: bằng chứng về cân nặng và giới hạn nghiên cứu. Low-carb mô tả lượng carbohydrate; GI mô tả phản ứng tương đối của một lượng carbohydrate trong điều kiện chuẩn. Hai khái niệm có liên quan nhưng không giống nhau, và bằng chứng về một kiểu ăn không chứng minh kiểu còn lại phù hợp cho mọi người.

Kết luận

Người mắc PCOS không cần loại bỏ mọi loại tinh bột. Hướng dẫn quốc tế hiện không xác nhận một tỷ lệ carbohydrate hoặc kiểu ăn cụ thể vượt trội cho tất cả. Thử nghiệm về GI thấp cho thấy một số tín hiệu chuyển hóa, nhưng kết quả còn không đồng nhất, số người tham gia hạn chế và chưa xác lập lợi ích điều trị hay sinh sản chắc chắn. Nếu muốn thay đổi, hãy ưu tiên cách ăn đủ chất, phù hợp sở thích và có thể duy trì; trao đổi với chuyên gia khi đang dùng thuốc, mang thai hoặc điều trị sinh sản.