Trả lời ngắn: Chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị tinh dầu hoa anh thảo (evening primrose oil, EPO) điều trị hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS, nay được gọi là PMOS). Một thử nghiệm ngẫu nhiên nhỏ kéo dài 12 tuần ở người 18–24 tuổi ghi nhận vài thay đổi về chu kỳ và chỉ số hormone, nhưng chưa chứng minh cải thiện lâu dài, khả năng sinh sản, triệu chứng khó chịu hay biến chứng. Không tự thay thuốc đã kê đơn bằng thực phẩm bổ sung.

Tinh dầu hoa anh thảo là gì?

Tinh dầu được ép từ hạt cây hoa anh thảo (Oenothera biennis), chứa các acid béo omega-6, trong đó có gamma-linolenic acid (GLA). Sản phẩm được quảng bá cho nhiều mục đích như triệu chứng tiền kinh nguyệt, đau vú, mãn kinh và sức khỏe nội tiết. Cơ chế sinh học giả định hoặc việc một chất béo tham gia vào đường tín hiệu trong cơ thể không tự chứng minh rằng uống dầu sẽ cải thiện PCOS [2].

PCOS là tình trạng nội tiết và chuyển hóa phức tạp, có thể biểu hiện khác nhau ở mỗi người. Kinh nguyệt không đều, tăng androgen, khó rụng trứng, kháng insulin và sức khỏe tâm lý cần được đánh giá phù hợp; không có một loại dầu hay món ăn nào thay thế được quá trình chẩn đoán và chăm sóc theo mục tiêu cá nhân [3].

Thử nghiệm trực tiếp ở người mắc PCOS cho thấy gì?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có nhóm giả dược được công bố năm 2024 tuyển 80 người 18–24 tuổi tại Iran; 76 người hoàn thành, chia đều 38 người mỗi nhóm. Nhóm can thiệp uống 1.000 mg EPO mỗi ngày trong 12 tuần. Bài báo đặt cụm “adolescent girls” (thiếu nữ/vị thành niên) trong tiêu đề, nhưng độ tuổi người tham gia được mô tả trong phương pháp là 18–24, tức người trưởng thành theo phân loại tuổi thông thường. Do đó không nên suy rộng kết quả sang trẻ vị thành niên [1].

Nhóm EPO có thay đổi thuận lợi hơn nhóm giả dược ở một số chỉ số sau 12 tuần, gồm insulin, testosterone, chỉ số androgen tự do (FAI) và globulin gắn hormone sinh dục (SHBG); nghiên cứu cũng báo cáo khác biệt về tình trạng điều hòa chu kỳ kinh. Đây là tín hiệu đáng để nghiên cứu tiếp, không phải bằng chứng rằng EPO chữa PCOS. Chỉ số hormone trong máu là kết quả trung gian; chúng không đồng nghĩa đã cải thiện khả năng thụ thai, rụng trứng được xác nhận, mụn, rậm lông, chất lượng sống hay nguy cơ tiểu đường về lâu dài [1].

Thử nghiệm nhỏ, theo dõi ngắn và chỉ tuyển người ở một cơ sở tại một quốc gia. Bài báo loại trừ người đang dùng thuốc điều trị PCOS, nên kết quả không cho biết EPO có lợi ích bổ sung hay tương tác thế nào khi dùng cùng thuốc thường kê. Khả năng áp dụng cho các nhóm tuổi, bệnh nền, chế độ ăn và sản phẩm EPO khác nhau còn chưa rõ. Cỡ mẫu 76 người cũng không đủ để phát hiện đáng tin cậy các tác dụng phụ ít gặp [1].

Vì sao không nên dựa vào thử nghiệm cũ về EPO và vitamin D?

Một thử nghiệm trước đây ở 60 phụ nữ PCOS thiếu vitamin D dùng đồng thời vitamin D3 và EPO trong 12 tuần từng báo cáo thay đổi một số chỉ số lipid và stress oxy hóa. Nhưng vì hai chất được dùng cùng lúc, thiết kế đó không thể xác định riêng EPO có tác dụng hay không. Quan trọng hơn, bài báo này sau đó nhận Expression of Concern (thông báo quan ngại của tạp chí). Vì vậy không nên dùng kết quả của nó làm cơ sở khẳng định hiệu quả EPO [4, 5].

Một nghiên cứu khác về EPO đơn độc hoặc các hỗn hợp bổ sung vẫn không thể thay thế việc lặp lại kết quả trong nhiều thử nghiệm độc lập, đủ lớn và có theo dõi các kết quả người bệnh quan tâm. Hiện chưa có bằng chứng mạnh cho thấy EPO giúp có thai, phòng sảy thai, điều hòa rụng trứng bền vững hoặc ngăn biến chứng chuyển hóa ở người PCOS [1–3].

Có nên tự mua uống để “cân bằng hormone” không?

Không có cơ sở để khuyến nghị mọi người mắc PCOS dùng EPO thường quy. Cụm “cân bằng hormone” trên quảng cáo không phải một chẩn đoán hay kết quả điều trị được định nghĩa rõ. Một thay đổi nhỏ trong xét nghiệm sau vài tuần không chứng minh hormone đã trở về mức phù hợp, và không cho biết lợi ích có kéo dài sau khi ngừng dùng hay không.

Nếu bạn đang cân nhắc sản phẩm, hãy trao đổi trước với bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc kê đơn, thuốc chống đông/kháng kết tập tiểu cầu, có bệnh nền, chuẩn bị phẫu thuật, mang thai hoặc cho con bú. NCCIH cho biết tác dụng phụ thường gặp được báo cáo là đau bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy; dữ liệu an toàn trong thai kỳ và cho con bú chưa kết luận chắc chắn. Không dùng EPO với mục đích khởi phát chuyển dạ nếu không có hướng dẫn của nhóm chăm sóc thai sản [2].

Thực phẩm bổ sung có thể khác nhau về hàm lượng, độ tinh khiết và cách ghi nhãn; liều 1.000 mg trong một thử nghiệm không phải liều khuyến cáo cho bạn. Đừng tăng liều, phối hợp nhiều sản phẩm “nội tiết”, hoặc ngừng thuốc tránh thai, metformin hay thuốc hỗ trợ sinh sản vì đọc được một nghiên cứu nhỏ. Báo cho nhân viên y tế biết đầy đủ tên sản phẩm, thành phần và liều nếu bạn đã sử dụng.

Có lựa chọn nào có cơ sở hơn?

Hướng chăm sóc PCOS thường bắt đầu từ điều người bệnh muốn cải thiện: chu kỳ, mụn/rậm lông, khả năng sinh sản, chuyển hóa hay chất lượng sống. Hướng dẫn quốc tế nhấn mạnh quyết định chung giữa người bệnh và nhân viên y tế, hoạt động thể lực, chế độ ăn bền vững và điều trị y khoa phù hợp từng triệu chứng; không yêu cầu một chế độ ăn đặc biệt duy nhất cho tất cả [3].

Ăn đủ chất, dễ duy trì và phù hợp văn hóa cá nhân có thể hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Nếu muốn xem cách tổ chức bữa ăn theo bằng chứng ở tuổi 20, đọc thêm bài Chế độ ăn Địa Trung Hải có thể hỗ trợ gì ở người mắc PCOS?. Dinh dưỡng là một phần của chăm sóc, không phải phép thử để tự quy trách nhiệm cho người bệnh khi triệu chứng chưa cải thiện.

Hãy đi khám nếu chu kỳ mất kéo dài, chảy máu bất thường, đau vùng chậu, mụn/rậm lông tiến triển nhanh, đang mong có thai hoặc thấy lo âu/trầm cảm ảnh hưởng sinh hoạt. Với tuổi vị thành niên, tiêu chuẩn đánh giá PCOS có điểm riêng do thay đổi dậy thì bình thường có thể giống một số biểu hiện của hội chứng; không tự chẩn đoán chỉ dựa trên siêu âm hoặc một xét nghiệm [3].

Kết luận

Một thử nghiệm nhỏ ở 76 người trưởng thành 18–24 tuổi ghi nhận một số thay đổi về chu kỳ và chỉ số hormone sau 12 tuần dùng EPO. Kết quả chưa đủ chứng minh lợi ích lâm sàng, an toàn lâu dài hoặc hiệu quả ở trẻ vị thành niên, người đang dùng thuốc hay các quần thể khác. Thử nghiệm phối hợp EPO với vitamin D cũ không thể tách tác dụng từng chất và có thông báo quan ngại [1, 4, 5].

Vì vậy, chưa có cơ sở để khuyên mọi người mắc PCOS/PMOS tự dùng tinh dầu hoa anh thảo. Đừng thay thuốc bằng sản phẩm bổ sung. Nếu đang cân nhắc dùng, hãy rà soát thuốc, bệnh nền, thai kỳ và chất lượng sản phẩm cùng bác sĩ hoặc dược sĩ; ưu tiên kế hoạch chăm sóc dựa trên mục tiêu của chính bạn.