Nhiều người tìm đến thực dưỡng với mong muốn thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe toàn diện. Tuy nhiên, việc kiêng khem thực phẩm từ động vật trong thời gian dài thường làm dấy lên nỗi lo thiếu vi chất, đặc biệt là vitamin B12. Liệu trường phái thực dưỡng hiện đại theo đường lối Kushi đã điều chỉnh quan điểm ra sao về việc dùng viên bổ sung?

Thực tế, các trường phái thực dưỡng hiện đại đã dần chấp nhận và khuyến khích bổ sung vitamin B12 trực tiếp bằng viên uống hoặc thực phẩm tăng cường vi chất. Sự điều chỉnh này xuất phát từ những bằng chứng khoa học vững chắc về sự thiếu hụt dinh dưỡng khi cắt giảm hoàn toàn sản phẩm động vật.

Lịch sử chuyển đổi quan điểm về vitamin B12

Trước đây, phong trào thực dưỡng cổ điển thường dựa vào các loại tương lên men, rong biển hoặc tương miso với giả định chúng chứa đủ lượng B12 cho cơ thể. Lối suy nghĩ này khiến nhiều người áp dụng chế độ ăn thực dưỡng tuyệt đối rơi vào trạng thái thiếu hụt dưỡng chất mà không hề hay biết.

Thực phẩm gốc thực vật tự nhiên không chứa vitamin B12 [1]. Khi các viện thực dưỡng như Kushi Institute hệ thống hóa lại lối sống này thành sách hướng dẫn, thực đơn vẫn chủ yếu gồm ngũ cốc nguyên cám, rau củ và các món đậu [2]. Theo thời gian, giới khoa học ghi nhận những vấn đề sức khỏe phát sinh do thiếu hụt B12, buộc phong trào thực dưỡng hiện đại phải cập nhật hướng dẫn dinh dưỡng theo hướng thực tế hơn.

Nghiên cứu phân tích thực đơn Kushi hiện đại

Một công trình khoa học năm 2016 đã tiến hành phân tích chi tiết thành phần dinh dưỡng và tiềm năng kháng viêm của thực đơn thực dưỡng dựa trên cuốn sách "Way to Health" của Viện Kushi [2]. Nghiên cứu so sánh kế hoạch ăn uống này với nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị (RDA) và dữ liệu thực tế từ khảo sát dinh dưỡng quốc gia Hoa Kỳ (NHANES 2009-2010) [2].

Kết quả cho thấy thực đơn Kushi mang lại tỷ lệ năng lượng từ chất béo thấp hơn, chất xơ cao hơn và phần lớn vi chất đều đạt hoặc vượt mức khuyến nghị RDA [2]. Điểm chỉ số kháng viêm (DII) của thực đơn thực dưỡng đạt mức trung bình -1,88, vượt trội so với mức 1,00 của chế độ ăn thông thường tại Mỹ [2].

Dẫu vậy, nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn này không thể đáp ứng đủ mức khuyến nghị RDA ở ba dưỡng chất quan trọng: canxi, vitamin D và vitamin B12 [2]. Điều này chứng minh rằng dù một thực đơn thực dưỡng được thiết kế bài bản đến đâu, lượng B12 tự nhiên vẫn thiếu hụt trầm trọng nếu không có giải pháp can thiệp.

Dữ liệu lâm sàng ở trẻ nhỏ và phụ nữ nuôi con

Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng ở người ăn thực dưỡng không phải là giả thuyết mới. Ngay từ năm 1982, một nghiên cứu trên 39 trẻ em lứa tuổi mẫu giáo ăn các chế độ chay khác nhau đã ghi nhận sự khác biệt lớn về nồng độ vi chất [3].

Trong nhóm đối tượng này, trẻ ăn thực dưỡng tiêu thụ ít thức ăn nguồn gốc động vật hơn hẳn các trẻ ăn chay khác [3]. Đặc biệt, những đứa trẻ theo chế độ thực dưỡng thuần chay có lượng hấp thu vitamin B12 và vitamin D thấp nhất trong toàn bộ nhóm nghiên cứu [3].

Vấn đề B12 còn thể hiện rõ trong một nghiên cứu năm 1992 kiểm tra nồng độ dưỡng chất trong sữa mẹ [4]. Nghiên cứu so sánh các bà mẹ thực dưỡng hầu như không dùng thịt và sữa ở thời điểm 2-3 tháng sau sinh (9 người) và 9-13 tháng sau sinh (12 người) với nhóm 10 bà mẹ ăn bình thường [4].

Kết quả cho thấy nồng độ vitamin B12 trong sữa mẹ của nhóm thực dưỡng thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn hỗn hợp [4]. Lượng thịt và cá tiêu thụ góp phần quyết định nồng độ B12 trong sữa mẹ, từ đó giới nghiên cứu khuyến cáo không nên loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm này để phòng tránh nguy cơ thiếu chất cho cả mẹ lẫn con [4].

Tầm quan trọng của B12 đối với cơ thể và hệ tiêu hóa

Thực phẩm động vật là nguồn cung cấp vitamin B12 duy nhất trong khẩu phần ăn tự nhiên [5]. Một nghiên cứu năm 2025 mô hình hóa thực đơn tại Đức cho thấy ngay cả trong các chế độ dinh dưỡng khuyến nghị, việc cắt giảm sữa và đạm động vật sẽ làm tổn hại nghiêm trọng mức cung cấp B12 ở trẻ em [5].

Khi thiếu B12, quá trình tổng hợp DNA bị đình trệ, dẫn tới hiện tượng chết nguyên hồng cầu và gây ra thiếu máu [6]. Không chỉ ảnh hưởng tới tạo máu, loại vi chất này còn tác động sâu sắc đến hệ vi sinh đường ruột.

Nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột bị viêm đại tràng cho thấy tình trạng thiếu B12 làm xáo trộn đáng kể hệ vi khuẩn đường ruột [7]. Cụ thể, nhóm chuột thiếu hụt vi chất này có sự suy giảm lợi khuẩn Lactobacillus và gia tăng vi khuẩn Bacteroides cũng như Enterococcus khi gặp tổn thương ruột [7]. Những biến đổi này khẳng định B12 đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ hàng rào vi sinh đường tiêu hóa trước các đợt viêm nhiễm [7].

Cảnh báo về chất lượng các viên bổ sung trên thị trường

Do thực phẩm thực vật không thể cung cấp vi chất này, người theo chế độ ăn thuần chay hay thực dưỡng buộc phải dùng viên uống bổ sung [1]. Dù vậy, người tiêu dùng cũng cần cẩn trọng trước chất lượng của các sản phẩm trên thị trường.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích hàm lượng và dạng vi chất của 10 loại viên bổ sung vitamin B12 bằng phương pháp quang phổ UV-Vis và khối phổ [1]. Kết quả cho thấy có tới 3 trong số 10 mẫu sản phẩm gặp sự sai lệch nghiêm trọng về hàm lượng thực tế hoặc dạng vitamin B12 so với công bố [1]. Mặc dù không phát hiện rủi ro từ các kim loại nặng độc hại như chì, thủy ngân hay cadimi, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh yêu cầu phải thắt chặt kiểm soát chất lượng đối với dòng thực phẩm chức năng này [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi theo đuổi thực dưỡng?

Những người ăn thực dưỡng hoàn toàn không dùng thịt cá cần lưu ý theo dõi sức khỏe thường xuyên, nhất là các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương.

Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển thể chất đòi hỏi lượng vi chất đầy đủ để tạo máu và hoàn thiện hệ thần kinh [5], [6]. Phụ nữ mang thai hoặc đang trong giai đoạn cho con bú nếu ăn thực dưỡng phải hết sức cẩn trọng, bởi tình trạng thiếu hụt B12 của mẹ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sữa nuôi con [4].

Người đang có các bệnh lý mạn tính về đường tiêu hóa cũng cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận trước khi chuyển đổi khẩu phần ăn, tránh để xảy ra rối loạn vi sinh đường ruột [7].

Áp dụng thực dưỡng văn minh và an toàn

Để dung hòa lợi ích của thực dưỡng với nhu cầu sinh lý của cơ thể, việc bổ sung vi chất khoa học là giải pháp tất yếu:

  • Chủ động dùng viên bổ sung B12 chứa dạng hoạt tính như cyanocobalamin hoặc methylcobalamin với liều lượng phù hợp dưới sự hướng dẫn của cán bộ y tế [1].
  • Lựa chọn các sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín, đạt chứng nhận kiểm nghiệm minh bạch để hạn chế rủi ro sai lệch hàm lượng vi chất [1].
  • Đa dạng hóa nguồn ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh và các loại đậu nhằm tận dụng tối đa hoạt tính kháng viêm của chế độ thực dưỡng [2].
  • Định kỳ xét nghiệm công thức máu và nồng độ B12 huyết thanh nhằm kịp thời phát hiện sớm các dấu hiệu thiếu máu hoặc tổn thương tế bào [6].

Chế độ thực dưỡng hiện đại theo hướng Kushi mang lại nhiều giá trị kháng viêm tích cực từ thực vật nguyên bản. Tuy nhiên, việc cởi mở nhìn nhận điểm khuyết của chế độ ăn chay trường và chủ động bổ sung vitamin B12 là chìa khóa then chốt để duy trì lối sống lành mạnh, khoa học và bền vững.