Nhiều người truyền tai nhau dùng chè rừng trị sỏi thận mà không cần can thiệp y tế. Thực tế, chè rừng (tên khoa học Phyla nodiflora, đồng danh Lippia nodiflora) là cây cỏ mọc hoang quen thuộc, thường được hái phơi khô nấu nước uống [1]. Tuy nhiên, hiệu quả làm tan sỏi của loài cây này có thực sự thần kỳ như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh chè rừng chữa khỏi sỏi thận. Toàn bộ cơ sở khoa học hiện có mới dừng ở mức xác định các hợp chất tự nhiên, khả năng chống oxy hóa hoặc ức chế enzyme trong ống nghiệm [6, 8]. Việc tự ý uống nước chè rừng thay cho đơn thuốc điều trị là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro cho đường tiết niệu.
Cơ chế tác động theo góc nhìn khoa học
Sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, hình thành khi các khoáng chất trong nước tiểu lắng đọng, liên kết với nhau tạo thành tinh thể rồi phát triển thành khối sỏi lớn. Quá trình này chịu ảnh hưởng lớn từ tình trạng stress oxy hóa, sự thay đổi độ pH nước tiểu và nồng độ các chất hòa tan [1, 2].
Chè rừng là cây thân thảo bò lan, phân bố nhiều tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Cây chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào khỏi sự tấn công của các gốc tự do [1]. Trong mô hình lý thuyết bệnh sỏi, việc giảm tải stress oxy hóa là một yếu tố hỗ trợ bảo vệ mô thận khỏi sự tổn thương do lắng đọng tinh thể [2].
Bên cạnh đó, cây chè rừng còn được ghi nhận chứa các phân tử có khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase – một enzyme then chốt trong chu trình tổng hợp axit uric của cơ thể [3]. Khi men này bị kìm hãm, lượng axit uric sinh ra giảm xuống, gián tiếp hạn chế nguy cơ kết tinh sỏi axit uric hoặc sỏi hỗn hợp [3]. Dù vậy, các cơ chế trên chỉ mới được khảo sát trên đĩa nghiệm sinh học, chưa được xác nhận trên đường tiết niệu người [3].
Nghiên cứu nói gì về chè rừng?
Khi rà soát các nghiên cứu thực tế, Phyla nodiflora được phân tích qua nhiều mô hình trong phòng thí nghiệm về thành phần hóa thực vật và hoạt tính sinh học [3, 4, 6, 8].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-UV) để phân tích dịch chiết methanol từ phần trên mặt đất của cây chè rừng [1]. Kết quả phân lập được 10 hợp chất gồm: 3,7,4',5'-tetrahydroxy-3'-methoxyflavone; nodifloretin; 4'-hydroxywogonin; onopordin; cirsiliol; 5,7,8,4'-tetrahydroxy-3'-methoxyflavone; eupafolin; hispidulin; larycitrin và beta-sitosterol [1]. Thử nghiệm dọn gốc tự do cho thấy onopordin, cirsiliol và eupafolin thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ [1].
Đến năm 2015, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá tiềm năng hạ axit uric của chè rừng (Lippia nodiflora) qua thử nghiệm ức chế xanthine oxidase in vitro [3]. Dịch chiết methanol toàn cây được tách thành 4 phân đoạn (F1-F4), trong đó phân đoạn F3 cho hiệu lực cao nhất [3]. Từ phân đoạn này, các nhà khoa học tinh chế được 2 phenylethanoid glycoside (arenarioside, verbascoside) và 3 flavonoid gồm 6-hydroxyluteolin, 6-hydroxyluteolin-7-O-glycoside, nodifloretin [3]. Các chất này ức chế enzyme xanthine oxidase với giá trị IC50 từ 7,52 ± 0,01 đến 130,00 ± 2,25 microM, trong đó 6-hydroxyluteolin mạnh nhất, còn chất đối chứng allopurinol đạt IC50 là 0,22 ± 0,00 microM [3].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2019 khảo sát dịch chiết ethyl acetate từ lá, thân và dịch chiết methanol từ thân cây chè rừng trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha S, làm biến đổi biểu hiện của các protein AIFM1, CASP9, CFLAR, IGF1R, giảm BCL-2 và kích hoạt quá trình tự chết của tế bào [4]. Nghiên cứu năm 2012 cũng chỉ ra dịch chiết methanol của Phyla nodiflora không gây độc tế bào, ức chế enzyme tyrosinase và làm giảm lượng melanin, cho thấy triển vọng trong điều trị tăng sắc tố da [5].
Tổng kết lại, chưa có nghiên cứu in vivo hay thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào kiểm chứng dịch chiết chè rừng trên sỏi thận canxi oxalat. Tác dụng trị sỏi canxi oxalat mới chỉ được ghi nhận ở các loài cây khác như Lepidagathis prostrata, ngò tây (parsley), chanh lửa (Citrus jambhiri) hay chùm ngây (Moringa oleifera) [1, 2, 5, 7]. Ví dụ, nghiên cứu năm 2017 trên 24 con chuột chia 4 nhóm (chuột đối chứng âm, đối chứng dương dùng ethylene glycol và amoni clorua, nhóm dùng Cystone, nhóm dùng parsley) kéo dài 15 ngày cho thấy thận chuột nhóm dùng parsley hầu như sạch sỏi, giảm tiết canxi niệu, tăng lượng nước tiểu và nâng pH niệu [6]. Do đó, người bệnh không nên nhầm lẫn bằng chứng giữa các loài thảo mộc khác nhau.
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Lợi ích rõ rệt nhất của chè rừng theo các tài liệu công bố là nguồn cung cấp dồi dào các polyphenol, flavonoid và chất chống oxy hóa tự nhiên [1]. Các chất này có thể hỗ trợ dọn dẹp gốc tự do sinh ra từ quá trình viêm nhiễm mãn tính [1]. Khả năng ức chế xanthine oxidase cũng mở ra triển vọng hỗ trợ kiểm soát axit uric trong tương lai [3].
Tuy nhiên, ranh giới giữa ống nghiệm và cơ thể sống là rất lớn. Các thử nghiệm của chè rừng mới chỉ diễn ra trong môi trường tế bào cô lập hoặc đĩa petri không có sự tham gia của hệ tiêu hóa, tuần hoàn và bài tiết [6, 8]. Dược chất khi uống vào bụng sẽ bị dịch vị phân hủy, chuyển hóa qua gan rồi mới tới thận, dẫn đến nồng độ hoạt chất thực tế tại đài bể thận hoàn toàn khác biệt.
Bên cạnh đó, việc hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người bệnh sỏi thận đồng nghĩa với việc y học chưa xác định được liều lượng có tác dụng, sinh khả dụng cũng như độc tính tích lũy của dược liệu này khi dùng kéo dài.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chè rừng
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống nước chè rừng đậm đặc sẽ "bào mòn" hoặc làm "tan biến" các viên sỏi canxi oxalat cứng chắc. Sỏi thận có nhiều dạng bản chất hóa học khác nhau; với các viên sỏi kích thước lớn hoặc sỏi san hô, không loại trà thảo mộc nào có thể tự làm tan nếu không có can thiệp y khoa chuyên biệt.
Một sai lầm khác là gom chung mọi loại thảo mộc thanh nhiệt lại với nhau rồi mặc định chúng đều đẩy được sỏi. Việc thấy ngò tây hay chanh có nghiên cứu giảm tinh thể canxi oxalat trên động vật thí nghiệm [2, 5] không đồng nghĩa chè rừng cũng có công năng tương tự.
Nhiều người bệnh còn tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa, ngừng tái khám siêu âm để uống nước lá chè rừng ròng rã nhiều tháng. Điều này dẫn đến nguy cơ viên sỏi di chuyển xuống niệu quản gây tắc nghẽn, ứ nước bể thận, suy giảm chức năng thận không hồi phục.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo mộc này?
Chè rừng trong dân gian đôi khi được thu hái tự nhiên, dễ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu nếu mọc ở bờ bụi ven đường [1]. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang mang thai hoặc phụ nữ cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng nước chè rừng sắc đặc vì các dữ liệu an toàn thai kỳ chưa được thiết lập. Người có tiền sử suy gan, suy giảm chức năng thận nặng cần tránh uống các loại dịch chiết thảo mộc không rõ hàm lượng hoạt chất.
Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị như thuốc hạ axit uric (allopurinol), thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Các hoạt chất flavonoid trong chè rừng có thể gây tương tác thuốc không mong muốn hoặc làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu [3].
Cách ứng xử thực tế và chăm sóc hệ tiết niệu
Nếu yêu thích hương vị của chè rừng, bạn chỉ nên xem nó như một loại thảo mộc giải khát thông thường với độ loãng vừa phải, không nấu quá đặc và không uống liên tục thay nước lọc suốt ngày [1]. Khi hái hoặc mua dược liệu, cần chọn nguồn gốc sạch sẽ, rửa kỹ và phơi sấy đảm bảo vệ sinh.
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, phòng ngừa và kiểm soát sỏi thận cần dựa trên các nguyên tắc khoa học vững chắc:
- Uống đủ 2 - 2,5 lít nước mỗi ngày để tăng lưu lượng nước tiểu, ngăn chặn khoáng chất đạt mức bão hòa và kết tinh [6].
- Ăn uống cân bằng, hạn chế ăn quá mặn (giảm muối natri) và hạn chế dư thừa đạm động vật để tránh làm tăng canxi và axit uric trong nước tiểu.
- Khi xuất hiện các dấu hiệu đau quặn thắt lưng, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu ra máu, cần đến ngay cơ sở y tế để được siêu âm, chụp X-quang và đánh giá vị trí, kích thước sỏi.
Tóm lại, chè rừng (Phyla nodiflora) là một thảo dược giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và có tiềm năng ức chế enzyme trong phòng thí nghiệm [6, 8]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để công nhận loài cây này là một phương pháp trị sỏi thận trên người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, tuân thủ phác đồ điều trị y khoa và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại cây cỏ nào hỗ trợ sức khỏe.
