Phụ nữ mang thai có nên dùng chè rừng? Cảnh báo dược học

Nhiều thai phụ thường tìm đến các loại thảo mộc dân gian với suy nghĩ nguồn gốc thiên nhiên luôn an toàn cho thai nhi. Trong số đó, chè rừng (còn được biết đến với tên khoa học Phyla nodiflora) là loại cây thường được truyền tai về công dụng giải nhiệt, giảm viêm hoặc thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý uống các loại thảo mộc chưa qua kiểm duyệt lâm sàng có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường cho sức khỏe mẹ và bé.

Liệu phụ nữ mang thai có nên dùng chè rừng? Dưới góc nhìn dược học và an toàn sinh sản, câu trả lời dứt khoát là không nên dùng. Thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ co bóp cơ trơn tử cung, sảy thai và đặc biệt là sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên cơ thể phụ nữ có thai.

Dược liệu tự nhiên và nguy cơ kích thích cơ trơn tử cung

Cơ tử cung của phụ nữ mang thai là một tổ chức cơ trơn vô cùng nhạy cảm với các hợp chất sinh học. Một số hoạt chất tự nhiên khi đi vào tuần hoàn có thể kích thích các thụ thể trên thành tử cung, tạo ra những cơn co thắt ngoài ý muốn. Những cơn co này nếu diễn ra trong ba tháng đầu có thể dẫn tới bóc tách túi thai hoặc sảy thai; nếu xuất hiện trong các tháng tiếp theo dễ kích hoạt chuyển dạ sớm hoặc sinh non.

Quan niệm "cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính" đã bị y học hiện đại bác bỏ ^[1]. Thực vật chứa vô số thành phần hoạt tính sinh học phức tạp, trong đó không ít chất mang độc tính tự nhiên như pyrrolizidine alkaloid, phorbol ester hoặc glycoside tim ^[1]. Ngoài ra, nguy cơ ô nhiễm kim loại nặng hay tạp chất hóa học trong dược liệu trôi nổi cũng là mối đe dọa trực tiếp đến thai kỳ ^[1].

Thực tế tại các cơ sở sản phụ khoa cho thấy nhiều ca biến cố sản khoa xuất phát từ thói quen dùng thảo dược thiếu kiểm soát. Trong một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện đại học tuyến cuối ở Ethiopia, các bác sĩ ghi nhận trong số 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén hoặc sảy thai ^[2]. Trong nhóm bệnh nhân sảy thai hoặc đình chỉ thai này, có 19 phụ nữ (17,9%) đã sử dụng ít nhất một loại cây thuốc trong thai kỳ ^[2].

Đáng chú ý, phân tích sâu về các loại cây được sử dụng cho thấy có 5 phụ nữ đã dùng các loại thảo dược có nguy cơ gây hại tiềm ẩn ^[2]. Những cây này được ghi nhận mang nguy cơ kích thích co thắt tử cung, gây sảy thai hoặc độc tính tế bào như cỏ ca ri (Trigonella foenum-graecum), cửu lý hương (Ruta chalepensis), quế (Cinnamomum verum), ngải (Artemisia abyssinica), ba đậu (Croton macrostachyus), Echinops kebericho và Hagenia abyssinica ^[2]. Điều này cho thấy tác động kích thích cơ trơn tử cung từ thảo mộc là hoàn toàn có thật và để lại hậu quả lâm sàng nghiêm trọng ^[2].

Chè rừng dưới lăng kính khoa học hiện đại

Chè rừng, hay Phyla nodiflora (L.) Greene, là một loài cỏ sống lâu năm thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) ^[3]. Loài cây này sinh trưởng mạnh mẽ, thường được dùng trong các bài thuốc dân gian nhờ một số đặc tính dược lý như kháng viêm, chống oxy hóa, hạ huyết áp hay hạ axit uric máu ^[3].

Nghiên cứu di truyền học công bố năm 2023 đã giải mã thành công toàn bộ hệ gen lục lạp của Phyla nodiflora với độ dài 154.341 cặp base (bp), bao gồm 128 gen (86 gen mã hóa protein, 34 gen tRNA và 8 gen rRNA), khẳng định mối quan hệ phân loại di truyền chặt chẽ của nó với các loài khác trong họ Verbenaceae ^[3]. Tiếp đó, các nghiên cứu chuyên sâu về bộ gen kích thước 403,07 Mb công bố năm 2025 cho thấy loài cây này đã trải qua hai sự kiện đa bội hóa toàn bộ bộ gen ^[4]. Quá trình này thúc đẩy sự mở rộng vượt bậc của các gen liên quan đến sinh tổng hợp các chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp và cân bằng hormone axit abscisic (ABA) ^[4].

Về mặt tác động sinh học, nghiên cứu mô phỏng máy tính (in-silico) năm 2021 đã xác định được 11 hợp chất từ Phyla nodiflora thông qua phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) để đánh giá khả năng ức chế enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra hợp chất squalene trong chè rừng có khả năng liên kết ổn định và ức chế enzym COX-2 với năng lượng liên kết -7,7 kcal/mol (so với thuốc đối chứng celecoxib là -9,4 kcal/mol) ^[5]. Enzyme COX đóng vai trò then chốt trong việc xúc tác tổng hợp prostaglandin – chất trung gian hóa học điều hòa phản ứng viêm và đặc biệt là điều hòa trương lực cơ tử cung trong thai kỳ ^[5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học phân tử năm 2024 cũng nhận diện được 17 gen HDAC thuộc 3 nhóm chính ở loài cây này, kiểm soát sự biến đổi chromatin và biểu hiện gen dưới các tác động sinh học khác nhau ^[6]. Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu công bố về chè rừng hiện nay chỉ tập trung vào khả năng chịu mặn, tái tạo sinh thái hoặc mô phỏng phân tử trong phòng thí nghiệm [3, 7, 8]. Không có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của cây thuốc này trên động vật mang thai hoặc trên người.

Khoảng trống dữ liệu độc tính thai kỳ

Nguyên tắc vàng trong dược lý học sản khoa là bất kỳ một chất nào đưa vào cơ thể thai phụ đều phải được kiểm nghiệm độc tính thai kỳ nghiêm ngặt trước khi áp dụng lâm sàng ^[1]. Dược chất sử dụng phải có bằng chứng rõ ràng về việc không gây dị tật thai, không gây đột biến gen và không ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi ^[1].

Điển hình cho quy trình an toàn là các nghiên cứu đánh giá độc tính trước lâm sàng trên động vật mang thai. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột mang thai từ ngày 1 đến ngày 10 của thai kỳ đã kiểm tra tính an toàn của chế phẩm thảo dược chứa chiết xuất Nigella sativa ^[1]. Nghiên cứu theo dõi chặt chẽ thời gian mang thai, số lượng con sinh ra, trọng lượng sơ sinh, tỷ lệ thai chết lưu, dị tật hình thái và theo dõi hành vi chuột con suốt 30 ngày sau sinh ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất không làm thay đổi các chỉ số trên và không gây độc tế bào buồng trứng ở nồng độ từ 12,5 đến 200 microg/mL ^[1].

Ngược lại, đối với chè rừng (Phyla nodiflora), y văn thế giới hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm độc tính sinh sản tương tự. Không có dữ liệu về liều gây độc, không rõ khả năng hoạt chất qua hàng rào nhau thai và chưa có nghiên cứu nào theo dõi sự phát triển phôi thai khi tiếp xúc với các chiết xuất từ cây này. Sự thiếu hụt dữ liệu này khiến việc sử dụng chè rừng trở thành một canh bạc nguy hiểm cho thai nhi.

Cảnh báo từ thói quen truyền miệng nguy hại

Một thực trạng đáng báo động là phần lớn người dân sử dụng thảo mộc dựa trên kinh nghiệm truyền miệng thay vì chỉ dẫn y khoa. Khảo sát cắt ngang tại bệnh viện ở Jimma cho thấy có tới 75,2% phụ nữ sử dụng thảo dược là do các thành viên trong gia đình khuyên dùng ^[2]. Hơn nữa, có tới 68,3% người dùng thu thập thảo dược trực tiếp qua người nhà và 76,5% mua trôi nổi tại các khu chợ địa phương mà không có sự kiểm soát về nguồn gốc ^[2].

Thói quen sử dụng cũng hết sức tự phát và thiếu định lượng. Khảo sát chỉ ra đường uống là đường dùng chủ yếu (chiếm 89,7%), cây thuốc thường được phơi khô (60,1%) và hạt là bộ phận hay dùng nhất (57,6%) ^[2]. Liều lượng chủ yếu được đo áng chừng bằng đơn vị cốc nước (chiếm 51,7% tổng số), với liều phổ biến nhất là một cốc nước đầy (47,5%), tần suất một lần mỗi ngày (54,8%) ^[2]. Nguy hại hơn, có tới 32,9% thai phụ duy trì việc uống thảo mộc kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" ^[2].

Việc tự ý sắc nước chè rừng uống hằng ngày như nước trà giải nhiệt theo lời mách bảo của người thân dễ dẫn đến tình trạng quá liều tích lũy. Các hoạt chất thứ cấp trong chè rừng khi tích tụ liều lượng lớn trong cơ thể có thể làm rối loạn nội môi, tác động tiêu cực đến tuần hoàn bánh nhau và đe dọa trực tiếp sự toàn vẹn của buồng ối.

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các đặc tính dược học và cảnh báo nguy cơ, những đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa chè rừng và các chế phẩm dân gian không rõ nguồn gốc:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Đặc biệt là trong tam cá nguyệt thứ nhất, giai đoạn phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan quan trọng, rất dễ bị tác động bởi các chất kích thích cơ trơn tử cung ^[2].
• Phụ nữ có tiền sử sản khoa bất thường: Người từng bị sảy thai liên tiếp, lưu thai, dọa sảy thai, sinh non hoặc có tình trạng hở eo cổ tử cung.
• Thai phụ có dấu hiệu bất thường: Bất kỳ ai đang xuất hiện các triệu chứng đau bụng dưới âm ỉ, ra máu âm đạo hoặc có cơn co cứng tử cung bất thường.
• Phụ nữ đang cho con bú: Dữ liệu về việc các hợp chất trong chè rừng có bài tiết qua sữa mẹ hay không hiện vẫn là một ẩn số lớn. Trẻ sơ sinh với chức năng gan thận non nớt có thể gặp nguy hiểm nếu hấp thụ phải hoạt chất lạ qua sữa mẹ.

Lời khuyên thực tế và hành động an toàn

Để bảo vệ một thai kỳ khỏe mạnh, mẹ bầu cần duy trì thái độ thận trọng trước tất cả các loại cây cỏ, thảo dược truyền miệng:

• Dừng ngay việc sử dụng chè rừng: Nếu đang có thói quen hãm nước cây chè rừng tươi hoặc khô để uống thay trà hàng ngày, thai phụ cần ngừng ngay lập tức.
• Lựa chọn thức uống an toàn: Hãy duy trì việc bổ sung đủ nước lọc mỗi ngày (từ 2 đến 2,5 lít), kết hợp bổ sung nước qua canh hầm thanh đạm hoặc các loại nước ép trái cây tươi tự nhiên không thêm nhiều đường.
• Cảnh giác khi mua bán: Tuyệt đối không mua các gói lá khô, rễ cây cắt nhỏ trôi nổi ngoài chợ dân sinh hoặc qua mạng xã hội khi không có nhãn mác, số đăng ký và bảng phân tích dược chất rõ ràng ^[2].
• Tham vấn bác sĩ chuyên khoa: Luôn thông báo với bác sĩ sản khoa về bất kỳ loại trà thảo mộc, thuốc nam hay thực phẩm chức năng nào mà bạn có ý định dùng. Nếu vô tình đã sử dụng chè rừng và xuất hiện các dấu hiệu như co thắt bụng, đau thắt lưng hoặc xuất huyết âm đạo, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.

Mỗi giai đoạn thai kỳ đều đòi hỏi sự nâng niu và bảo vệ nghiêm ngặt nhất. Thay vì đặt niềm tin vào các loại lá thảo dược dân gian chưa được chứng thực về độ an toàn như chè rừng, thai phụ hãy thực hiện chế độ ăn uống khoa học, tuân thủ lịch khám thai định kỳ và luôn tìm kiếm lời khuyên từ các bác sĩ chuyên khoa để bảo đảm an toàn trọn vẹn cho cả mẹ và bé.