Nỗi lo vết thương hở lâu lành và hướng tiếp cận từ thảo dược
Vết thương ngoài da do trầy xước, phẫu thuật hay tai nạn sinh hoạt là vấn đề thường gặp ở mọi lứa tuổi. Nhiều người thường lo lắng khi tổn thương chậm khép miệng, dễ để lại sẹo lõm hoặc sẹo xấu ảnh hưởng thẩm mỹ và chức năng vận động. Khi tìm kiếm giải pháp hỗ trợ tại nhà, xu hướng sử dụng các thảo dược dân gian sẵn có trong tự nhiên ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm.
Biển súc, còn được gọi là rau đắng hay cây càng tôm trong y học cổ truyền, là loài cây quen thuộc mọc hoang ở nhiều vùng thôn quê. Gần đây, các nghiên cứu sinh học hiện đại bắt đầu làm sáng tỏ tiềm năng của các chiết xuất từ nhóm thực vật họ Rau răm trong việc hỗ trợ hồi phục tổn thương mô mềm.
Vậy chiết xuất biển súc thực sự can thiệp vào quá trình tái tạo biểu mô và mô đệm như thế nào dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm?
Chiết xuất biển súc tác động thế nào đến quá trình lành da?
Về bản chất sinh học, quá trình phục hồi một vết rách da cần sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhiều pha gồm viêm, tăng sinh và tái cấu trúc. Các hoạt chất thực vật trong biển súc được ghi nhận có khả năng thúc đẩy các tế bào biểu bì di chuyển nhanh chóng để đóng kín bờ tổn thương [1]. Nhờ kích hoạt các lộ trình truyền tín hiệu nội bào đặc hiệu, các tế bào sừng được thúc đẩy phân chia và lấp đầy khoảng hở biểu mô [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên chiết xuất thực vật cùng chi cho thấy sự hiện diện của hoạt chất thảo dược giúp kích thích các nguyên bào sợi tại chỗ hoạt động tích cực [2]. Điều này làm tăng tốc độ tạo mới mô hạt, giúp cấu trúc nền dưới da nhanh chóng được củng cố. Tỷ lệ phục hồi diện tích vết thương nhờ đó được cải thiện rõ rệt qua các mốc thời gian thực nghiệm [2].
Mặt khác, phản ứng viêm tại vị trí tổn thương cũng được kiểm soát ở mức độ phù hợp khi có mặt của chiết xuất [2]. Sự suy giảm mật độ tế bào viêm thâm nhiễm giúp mô non không bị phá hủy bởi các gốc tự do và enzym phân giải ngoại sinh [2]. Nhờ đó, môi trường vi mô tại vết thương trở nên thuận lợi hơn cho việc tổng hợp chất nền ngoại bào.
Vai trò trung tâm của nguyên bào sợi và mạng lưới collagen
Nguyên bào sợi là lực lượng chủ chốt chịu trách nhiệm chính trong việc sửa chữa mọi tổn thương ở lớp trung bì của da [3]. Những tế bào đa năng này tổng hợp nên các thành phần nền như mucopolysaccharide axit và giải phóng các phân tử tiền chất tạo sợi [3]. Trong giai đoạn sớm, các nguyên bào sợi hình thoi bám dọc theo mạng lưới fibrin ở tầng trên vết thương để xây dựng nên lớp trung bì nhú của mô sẹo sau này [3].
Ở các tầng sâu hơn của đáy vết thương, các nguyên bào sợi dẹt tiến hành sản xuất các phiến collagen xếp chồng [3]. Các phiến mô liên kết này phát triển hướng tâm từ vùng dưới màng cơ và dần dày lên nhờ hoạt động bồi đắp liên tục của nguyên bào sợi, định hình nên lớp trung bì lưới bền chắc [3]. Kiến trúc không gian của mạng lưới collagen trong mô sẹo phụ thuộc chặt chẽ vào hình thái và hoạt tính của các tế bào này [3].
Collagen đóng vai trò là loại protein dồi dào nhất trong cơ thể người và trực tiếp tham gia vào toàn bộ 3 giai đoạn của chuỗi tiến trình lành thương [4]. Bản thân collagen được sản sinh bởi nguyên bào sợi và đóng vai trò kích thích sự di chuyển của tế bào cũng như kiến tạo mô mới [4]. Khi nguyên bào sợi hoạt động hiệu quả, mạng lưới sợi collagen được sắp xếp thành các dải trật tự, giúp gia tăng độ chịu lực cho vùng da vừa liền miệng [2], [5].
Bằng chứng từ các thực nghiệm khoa học
Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều dữ liệu cụ thể về khả năng phục hồi tổn thương của chiết xuất thực vật chi Polygonum. Trong một thử nghiệm công bố năm 2012 trên mô hình vết thương lưng chuột, nhóm sử dụng chiết xuất thực vật họ Rau răm đã cho thấy tỷ lệ lành vết thương cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng tại tất cả các thời điểm kiểm tra ở ngày thứ 3, 7, 14 và 21 sau tổn thương với p < 0.05 [2]. Phân tích mô bệnh học ghi nhận nhóm điều trị có số lượng nguyên bào sợi và nang lông phát triển nhiều hơn hẳn, đồng thời các tế bào viêm giảm bớt rõ rệt [2].
Về cấu trúc chất nền, hình ảnh vi thể của nghiên cứu trên xác nhận các bó sợi collagen ở nhóm dùng chiết xuất được tổ chức sắp xếp ngay ngắn và đồng hướng hơn so với đối chứng [2]. Phân tích hóa mô miễn dịch cũng khẳng định yếu tố tăng trưởng biến đổi TGF-beta1 gia tăng rõ rệt vào ngày thứ 1, 3 và 7 sau khi tạo vết thương ở nhóm dùng thảo dược với mức sai khác có ý nghĩa p < 0.05 [2].
Một công trình khoa học khác vào năm 2016 đã tiến hành sàng lọc 350 chiết xuất thảo mộc trên dòng tế bào HEK293-TOP chứa gen chỉ thị để tìm kiếm các chất kích hoạt phân tử sinh học [1]. Kết quả đã xác định chiết xuất biển súc (Polygonum aviculare L.) là chất kích hoạt mạnh mẽ con đường truyền tín hiệu Wnt/beta-catenin [1]. Thử nghiệm cho thấy chiết xuất này gia tốc sự di cư của tế bào sừng HaCaT mà không biểu hiện độc tính tế bào đáng kể [1].
Trên mô hình vết thương thực nghiệm ở chuột nhắt trắng, chiết xuất biển súc cũng chứng minh khả năng tái biểu mô hóa vết thương một cách nhanh chóng và hiệu quả [1]. Khi phân tách thành phần, các nhà nghiên cứu xác định được ba hoạt chất chính trong biển súc là quercitrin hydrate, axit caffeic và rutin đều có khả năng kích hoạt trục tín hiệu Wnt/beta-catenin và thúc đẩy tế bào sừng di chuyển [1].
Tín hiệu tế bào và cơ chế phân tử đằng sau sự phục hồi
Hoạt động lành thương không diễn ra ngẫu nhiên mà được điều phối bởi mạng lưới tương tác qua lại giữa tế bào và chất nền ngoại bào. Nguyên bào sợi sản xuất phần lớn các cấu phần chất nền ngoại bào, và ngược lại các phân tử chất nền này cũng điều hòa chính chức năng sống của nguyên bào sợi [6]. Sự tương tác hai chiều này được xem là một cơ chế tự điều hòa tự tiết quan trọng trong suốt tiến trình phục hồi mô tổn thương [6].
Yếu tố tăng trưởng TGF-beta1 đóng vai trò trung tâm trong việc định hướng hành vi của nguyên bào sợi tại vị trí rách mô [6]. Dưới tác động của trục tín hiệu này, một phần nguyên bào sợi có thể biệt hóa thành các nguyên bào sợi cơ có khả năng co rút mạnh mẽ [6]. Sự xuất hiện của các tế bào biểu hiện dấu ấn alpha-smooth muscle actin này hỗ trợ việc kéo hai mép vết thương lại gần nhau, tạo nên hàng rào bảo vệ da tạm thời [6].
Bên cạnh đó, việc kích hoạt con đường tín hiệu Wnt/beta-catenin từ các hợp chất như quercitrin hydrate, axit caffeic hay rutin trong biển súc tạo điều kiện tiên quyết cho việc khôi phục lớp biểu bì phủ bên trên [1]. Sự kết hợp giữa việc tái tạo biểu mô bề mặt thông qua di cư tế bào sừng và củng cố mô đệm bên dưới thông qua kích thích nguyên bào sợi sản xuất collagen giúp vết thương đóng miệng vững chắc [4], [1].
Hiểu lầm phổ biến và giới hạn của các nghiên cứu hiện tại
Nhiều người thường lầm tưởng rằng cứ đắp các loại lá cây tươi giã nát như biển súc trực tiếp lên vết rách da là có thể giúp vết thương lành nhanh như trong các bài báo khoa học. Thực tế, dịch chiết chuẩn hóa dùng trong phòng thí nghiệm đã trải qua các quy trình chiết xuất dung môi, tinh chế hoạt chất và tiệt trùng nghiêm ngặt [1]. Việc tự ý dùng lá tươi chưa qua xử lý có thể đưa vi khuẩn, nấm mốc hoặc ấu trùng ký sinh trùng vào sâu trong mô hở, dẫn đến hoại tử hoặc nhiễm trùng huyết nguy hiểm.
Một hiểu lầm khác là cho rằng quá trình tăng sinh càng nhiều collagen thì vết thương càng mau khỏi và không để lại tì vết. Trong sinh học phân tử, sự biệt hóa quá mức của nguyên bào sợi thành nguyên bào sợi cơ và sự lắng đọng sợi mô liên kết mất kiểm soát là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sẹo lồi hoặc sẹo co rút vĩnh viễn [6]. Mô hình nuôi cấy nguyên bào sợi trong chất nền collagen (FPCM) cũng cho thấy sự cân bằng giữa tăng sinh, co rút và chết theo chương trình của tế bào mới quyết định diện mạo mô sẹo cuối cùng [7].
Cần nhấn mạnh rằng phần lớn các bằng chứng thực nghiệm về biển súc mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào in vitro hoặc trên động vật gặm nhấm như chuột [2], [1]. Cho đến nay, vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người để xác định chính xác hiệu lực cũng như nồng độ an toàn tuyệt đối của chiết xuất biển súc trong điều trị vết thương hở.
Những ai cần cẩn trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người có tiền sử viêm da tiếp xúc, cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc nhạy cảm với các loại cây cỏ thuộc họ Rau răm cần thận trọng trước bất kỳ sản phẩm bôi ngoài da nào chứa chiết xuất biển súc. Phản ứng quá mẫn có thể gây ngứa rát dữ dội, nổi mẩn đỏ hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng sưng tấy quanh mép vết thương.
Bệnh nhân có các vết thương hở lớn, vết rách sâu chạm tới lớp mỡ dưới da, tổn thương lộ gân cơ, hoặc vết thương do súc vật cắn tuyệt đối không được tự ý điều trị bằng thảo mộc tại nhà. Trong các trường hợp mất mô toàn bộ độ dày da, việc điều trị thường cần đến các can thiệp y khoa chuyên sâu như giá thể collagen nhân tạo hoặc các yếu tố tăng trưởng chuyên biệt để tái lập mạch máu và biểu mô [8], [5].
Người mắc các bệnh lý mạn tính nền như đái tháo đường, suy van tĩnh mạch chi dưới hoặc suy giảm miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào. Ở những bệnh nhân này, môi trường vi mô của vết thương mạn tính thường bị rối loạn chức năng và cần các biện pháp kiểm soát dịch tiết, cân bằng ẩm cũng như bất hoạt enzym phá hủy protein theo chỉ dẫn y tế chuyên môn [4].
Hướng dẫn chăm sóc vết thương và khả năng ứng dụng thực tế
Đối với các vết xước nhỏ hay vết thương trợt nông hàng ngày, ưu tiên số một luôn là sơ cứu vô khuẩn đúng cách. Việc rửa sạch bề mặt tổn thương bằng dung dịch nước muối sinh lý giúp loại bỏ dị vật thô và giảm tải lượng vi sinh vật tại chỗ. Sau đó, vết thương cần được giữ một độ ẩm sinh lý thích hợp và che chắn bằng gạc sạch để tạo môi trường thuận lợi cho tế bào biểu bì tự di chuyển đóng miệng [4].
Nếu muốn sử dụng các chế phẩm chứa chiết xuất biển súc, người tiêu dùng chỉ nên lựa chọn các sản phẩm kem bôi hoặc gel bôi ngoài da đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành. Các sản phẩm này phải đảm bảo nồng độ hoạt chất rõ ràng, đã qua kiểm nghiệm vi sinh và không chứa tạp chất độc hại. Luôn thử bôi một lượng nhỏ sản phẩm lên vùng da lành ở mặt trong cẳng tay trước để kiểm tra phản ứng dị ứng trong vòng 24 giờ.
Song song với việc chăm sóc ngoài da, chế độ dinh dưỡng hàng ngày đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nguyên liệu cho nguyên bào sợi tổng hợp collagen. Chẳng hạn, các nghiên cứu tế bào cho thấy sự kết hợp của axit ascorbic (vitamin C) đóng góp rất lớn vào việc gia tăng sản xuất collagen type I và hỗ trợ tiến trình liền da [6]. Do đó, người bệnh nên duy trì chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi, bổ sung đủ chất đạm và uống đủ nước để cơ thể phục hồi tổn thương một cách toàn diện nhất.
Tóm lại, chiết xuất biển súc sở hữu tiềm năng sinh học đáng chú ý trong việc hỗ trợ hồi phục vết thương thông qua việc kích hoạt di cư tế bào và điều hòa mô liên kết [2], [1]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho các nguyên tắc chăm sóc y tế vô khuẩn tiêu chuẩn. Khi đối mặt với các tổn thương da rộng hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng, thăm khám bác sĩ là biện pháp cần thiết để đảm bảo an toàn tối đa.